DILMUN BURIAL MOUNDS vs STENO R-GRAVES

DILMUN BURIAL MOUNDS vs STENO R-GRAVES

DILMUN (BAHRAIN) MAP

DESCRIPTION BY UNESCO (https://whc.unesco.org/en/list/1542/)

The Dilmun Burial Mounds, in Bahrain (ancient Tylos), built between 2200 and 1750 BCE, span over 21 archaeological sites in the western part of the island. Six of these sites are burial mound fields consisting of a few dozen to several thousand tumuli. In all there are about 11,774 burial mounds, originally in the form of cylindrical low towers. The other 15 sites include 17 royal mounds, constructed as two-storey sepulchral towers. The burial mounds are evidence of the Early Dilmun civilization, around the 2nd millennium BCE, during which Bahrain became a trade hub whose prosperity enabled the inhabitants to develop an elaborate burial tradition applicable to the entire population. These tombs illustrate globally unique characteristics, not only in terms of their number, density and scale, but also in terms of details such as burial chambers equipped with alcoves.

A'ALI ROYAL MOUNDS

Two-storey burial chamber, Royal Mound 11 (Melanie Münzner, Copyright: © Think Heritage)

Madinat Hamad 1 Burial Mound Field, looking south-west (Author: Melanie Münzner, Copyright: © Think Heritage)

Burial Mounds with Subsidiary Burials

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ TYPOLOGY OF DILMUN BURIAL MOUNDS

This is a special type of tumuli which occurs throughout the Early Dilmun period. These burial mounds are characterized by a central burial with one or more subsidiary burials connected to it. They can be found in all of the burial mound cemeteries in Bahrain. Some excellent examples are featured in Janabiyah and Madinat Hamad 2 Burial Mound Fields (Laursen 2013, p. 127).

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ CARTER 2018

They [THE TOMBS]were massive, circular two- and three-tiered structures, with drum-shaped storeys containing monumental chambers, each with side annexes and monumental doorways.

Large tombs with chambers of four alcoves, forming a H-shape, are identified as elite and royal burials, the latter being double-tiered with superimposed chambers.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΙΩΠΗ 2009

Οι ελλαδικοί τύμβοι προκάλεσαν συχνά συζητήσεις γύρω από την έννοια της 'διαχύσεως' πολιτιστικών χαρακτηριστικών. Πολλοί ερευνητές είδαν σε αρκετούς από αυτούς επιρροές από γειτονικές κυρίως περιοχές και πολιτιστικές ομάδες, επιρροές τις οποίες ερμήνευσαν μερικές φορές ως αποτελέσματα διαδόσεως ιδεών ενώ άλλες απέδωσαν σε μετακινήσεις νέων πληθυσμών στον Ελλαδικό χώρο. Η συζήτηση μιας τέτοιας θεωρίας αναπτύχθηκε κυρίως με άξονα την εμφάνιση των ελλαδικών τύμβων κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από έντονες αλλαγές στα αρχαιολογικά δεδομένα. Στην προσπάθεια ερμηνείας των αλλαγών αυτών, οι τύμβοι θεωρήθηκαν πολλές φορές ένα από τα στοιχεία-κλειδιά. Συγχρόνως η ομοιότητα τους με πλήθος ταφικών μνημείων σε ολόκληρη την Ευρώπη αλλά και σε άλλες περιοχές από τις τελευταίες φάσεις της νεολιθικής εποχής μέχρι και την Μέση Εποχή του Χαλκού δεν πέρασε απαρατήρητη και συχνά εξετάστηκε η ύπαρξη σχέσεων μεταξύ τους.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και διάσημα ίσως παραδείγματα μιας τέτοιας ερμηνείας είναι η 'θεωρία των Κουργκάν' (Kurgan theory). Η θεωρία αυτή άρχισε να αναπτύσσεται στα μέσα του 20ου αιώνα από την Gimbutas, μια σημαίνουσα προσωπικότητα της ευρωπαϊκής αρχαιολογίας. H Gimbutas βάσει συγκριτικής μελέτης τόσο σε αρχαιολογικό όσο και σε γλωσσολογικό επίπεδο υποστήριξε την θεωρία της καθόδου 'ινδοευρωπαϊκών' φυλών από τις ουκρανικές στέπες με μια σειρά επιδρομών, που ονόμασε χαρακτηριστικά 'κύματα' (waves). Τα 'κύματα' αυτά έγιναν σε τρεις φάσεις, οι οποίες είχαν σαν αποτέλεσμα την εδραίωση των ινδοευρωπαϊκών φυλών και την διάδοση της ινδοευρωπαϊκής γλώσσας, προπομπού πολλών γλωσσικών διαλέκτων που αναπτύχθηκαν αργότερα, ανάμεσά στις οποίες ανήκει και η ελληνική. Η Gimbutas χρησιμοποίησε για την θεωρία της κάποια συγκεκριμένα αρχαιολογικά κατάλοιπα τα οποία θεώρησε χαρακτηριστικά στοιχεία του 'πολιτισμού' των Κουργκάν. Αυτά είναι κυρίως οι ταφές σε τύμβους, η χρήση όπλων, η παρουσία του ίππου και η κεραμική με 'εμπίεστα σχοινοειδή κοσμήματα'.

Η παρουσία παραπάνω του ενός χαρακτηριστικού σε πολλές περιοχές κυρίως των Βαλκανίων οδήγησε την Gimbutas στο να ταυτίσει τα χαρακτηριστικά αυτά με τον πολιτισμό των Κουργκάν. Στους τύμβους του Στενού, όπως και στους μεσσοελαδικούς τύμβους της ηπειρωτικής Ελλάδος εντόπισε αναλογίες που παραπέμπουν σε μια τέτοια υπόθεση, όπως ταφικά έθιμα, χαρακτηριστικά όπλα του πολιτισμού των Kurgan και τυπολογικά στοιχεία των τύμβων(όπως για παράδειγμα η χρήση λιθοσωρρών) (Gimbutas, 1997: 169-173).

Νεκρόπολις Κριαριτσίου Συκιάς ΠΕ ΙΙ (Ασουχίδου 2001, σελ. 37, εικ. 5 και 6)

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΣΟΥΧΙΔΟΥ 2012

According to their shape, the burial enclosures (KRIARITSI, fig. 3) can be grouped as follows:

a) circular enclosures, maximum diameter 3.10 m (bur. encl. IV), free standing (13 out of 30 examples);

b) oblique, semi-circular or irregular enclosures connected with the neighbouring ones (the remaining 17).

Διόροφος Τάφος Ι Αφιδνών (ΜΕ περίοδος, Wide 1896, pl. XIII)

ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΤΥΜΒΟΙ ΣΤΟ ΣΤΕΝΟ ΝΥΔΡΙΟΥ (http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=7023)

Νεκρόπολις Στενού Λευκάδος (R-graves, Dörpfeld, Alt Ithaka)

Το προϊστορικό νεκροταφείο στο Στενό Νυδρίου αποτελεί τον σημαντικότερο αρχαιολογικό χώρο της Λευκάδας και σπουδαίο μνημείο της Προϊστορικής Εποχής στον Αιγαιακό κόσμο. Οι 33 τύμβοι που έφερε στο φως ο W. Dörpfeld στις αρχές του 20ου αι., πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι οι πρωιμότεροι τύμβοι στον ελλαδικό χώρο, συγκροτώντας ένα ιδιαίτερο ταφικό σύνολο της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (2900 π.Χ. - 2200 π.Χ.), που προσφέρει σημαντικές πληροφορίες για την προϊστορική κοινότητα, στην οποία ανήκε. Η επιλογή του τύμβου, ως ταφικού μνημείου, και ο τρόπος αναπτύξεως του νεκροταφείου στο χώρο, όπου ο ένας τύμβος τέμνει τον προγενέστερο, φανερώνοντας τη χρονολογική ακολουθία των ταφών, μαρτυρούν υψηλό επίπεδο κοινωνικής οργανώσεως. Ταυτόχρονα, τα ταφικά έθιμα και κτερίσματα μαρτυρούν την ύπαρξη μιας αριστοκρατίας που είχε την οικονομική και κοινωνική δυνατότητα να δημιουργήσει μια ξεχωριστή νεκρόπολη για τα μέλη της, η οργάνωση και κατασκευή της οποίας απαιτούσαν χρόνο, ανθρώπινο δυναμικό και τεχνογνωσία

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ Souyoudzoglou-Haywood  1999, pp. 21, 24

The pithos burial of the large tumulus R1 was, exceptionally, laid in the bottom compartment of a two-storey built chamber. ..

.. Although Dörpfeld was of the opinion that the upper compartment of R1 (R1a), which was found empty was a grave which has been robbed, it is not certain that he found human bones in it. The chamber (2.40x1.80 m) was constructed above the pit containing the pithos burial (R1b).
.. An exceptional feature at Steno is the two-storey arrangement of R1. It is reminiscent of the double-decker graves found in the Cyclades in EC I-II, in which both storeys were used for burial.[94] The top compartment of R1, however, was empty and it is more likely than not that this was not due to robbery, as Dörpfeld thought. The closest parallel to R1 is the two-storey grave (I) of the tumulus at Afidna (early MH), which also had an empty top storey.[95] The idea behind the provision in a tomb of an enclosed empty space without any visible function may be the same as that which lay behind the ‘cenotaph’ of Papoulia, meaningfully called ‘house of the dead’ by Marinatos (although this was later dissociated from the tumulus),[96] and if indeed found empty, the crescent shaped structure Y of the Kokkolata-Kangelisses (?) tumulus (ch. 6.3). However if the reason these structures were found empty is that only liquid offerings were probably poured into them, their purpose would not have differed much from that of similar structures which have yielded tangible proof of sacrifice, like S9 in tumulus S at Skaros and the other structures discussed below.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ Κονιδάρης 2019a

Ευρήματα στους προϊστορικούς βασιλικούς τάφους Aali του Dilmun παρέχουν στοιχεία για την ύπαρξη σχέσεων με μακρυνά μέρη, όπως χρυσό κόσμημα μεγέθους αντίχειρος φέρον την τετραπλή σπείρα, το οποίο ανεσκάφη εκεί. Το αντικείμενο θεωρείται έργο υψηλής δεξιοτεχνίας και αισθητικής, προέρχεται δε από εργαστήριο στο οποίο προφανώς είχε πρόσβαση ο ηγεμών του Dilmun.[12_111] Τέτοια αντικείμενα απαντώνται ως αφιερώματα σε τυμβοειδείς τάφους σε ευρεία περιοχή, από την Μέση Ανατολή έως και την Ευρώπη, όμως τα συγκεκριμένα συγκρίνονται ιδιαίτερα με αντίστοιχα από το Αιγαίο και την Τροία. Μάλιστα δύο παραδείγματα, πανομοιότυπα με αυτό στο Aali, προέρχονται από τον Αιγαιακό χρυσό θησαυρό, ο οποίος ανευρέθη μαζύ με Αιγυπτιακή κυλινδροσφραγίδα, φυλάσσεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης και χρονολογείται περί το 2400 π.Χ.[12_112] Πρόσθετο κοινό στοιχείο, άλλωστε, όπως δείχνουν σφραγίδες της Τύλου, αποτελεί η συνήθεια της εικονογραφήσεως πτηνών στην πλώρη και την πρύμνη του πλοίου η οποία ακολουθείτο και στην περιοχή, όπως και από τον πολιτισμό του Ινδού και τον Αιγαιακό.[12_113] 

To Dilmun ή Τύλος παρουσιάζει, όμως, και άλλα χαρακτηριστικά τα οποία φαίνεται να το συνδέουν με τον Ελλαδικό χώρο. Στο Saar του Μπαχρέιν ανεσκάφη μικρός οικισμός, ο οποίος παρουσιάζει έντονα στοιχεία κεντρικού σχεδιασμού, δεν φαίνεται δε να αποτελούσε κανονική πόλη, αλλά ίσως εμπορικό σταθμό ή φυλάκειο.[12_114] Εκεί απεκαλύφθη ιερό το οποίο εμφανίζει αρχιτεκτονική μορφή ασυνήθη εν σχέσει προς αυτήν του υπόλοιπου νησιού, περιελάμβανε δε δύο βωμούς οι οποίοι διέθεταν ‘κέρατα καθοσιώσεως’![12_115] Το ιερό χρονολογείται από τις αρχές της δεύτερης χιλιετίας πρίν από την εποχή μας και, βέβαια, δημιουργεί εύλογους συνειρμούς με την Μινωική Κρήτη.[12_116] Θεωρούμε ότι δεν στερείται σημασίας το γεγονός ότι το θέμα του ταύρου πρωταγωνιστεί στην εικονογραφία των σφραγίδων της Τύλου, με ύφος διάφορο από αυτό στην Σουμερία και το Ελάμ, ενώ και η πανίδα της περιοχής δεν ταιριάζει με την διατήρηση τέτοιου ζώου.[12_117]

Ο Rice έχει επισημάνει μια σειρά στοιχείων τα οποία σηματοδοτούν, ενδεχομένως, μιάν ιδιαίτερη σχέση μεταξύ Κρήτης, αφ’ ενός, και Φαϊλάκας – Ικάρου και Dilmun, αφ’ ετέρου:

α) οι σφραγίδες του Dilmun από την Φαϊλάκα και την Τύλο απεικονίζουν τον ταύρο πολύ συχνά και μάλιστα σε θρησκευτικό πλαίσιο,

β) η Άρτεμις προστάτις των κερασφόρων ζώων, συνδέεται με το κυνήγι, περιλαμβανομένου του ταύρου, συχνά δε παρομοιάζεται με την Πότνια Θηρών,

γ) το όνομα το οποίο επελέγη για την νήσο συνδέεται επίσης με την Κρήτη όπου έλαβε χώραν το δράμα του Ικάρου. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ Korres 2012

Among them was the late Marija Gimbutas who, without considering the extent comparative material and without taking into account the monuments excavated in the 1970s and 1980s in Greece (more have since been discovered after her death at the beginning of the 21st c.), argued, along with N.G.L. Hammond, that Kurgan II and IV people immigrated into the Southern Balkans. However, traces of these populations have not been found in Greece, as is shown in particular by a comparison between the burial practices attested in regions north of Greece and those of mainland Greece.

Alexander Häusler, on the other hand, managed to foresee and recognize the importance of the Middle Helladic tumuli of Messenia and Attica, as well as the indigenousness of the populations that created them, contrary to the theories of Gimbutas, Hammond and Protonotariou-Deilaki. His position was clear: the Kurgan tumuli were constructed exclusively with earth and not with stones, and were intended to include only one or two burials, that is to say, they were not family cemeteries.

Ivory statuette of a nude woman from A'ali cemetery (BM 130595)

Cast silver statuette of a nude youth, Oxus treasure (BM 123905)

Palaikastro kouros

ΥΜ λαξευτός τάφος (Β. Κάρπαθος, Βρυκούς)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

94. Barber 1987, 80 f. In the Cyclades the lower chamber was used as an ossuary, unlike that of R1 which contained the actual burial.

95. AM 21, 1896, 389 ff.

96. PAE 1955, 254; see Ergon 1978, 46.

12_111. Rice 2002, p. 180-181; Crawford 1997, p. 702.

12_112. Rice 2002, p. 180-181, n. 89, 91; Vermeule and Vermeule 1970, p. 25, fig. 5; Vermeule, Stone and Vermeule III 1970.  Ο θησαυρός κοσμημάτων συνιστά ενιαίο σύνολο το οποίο πιθανότατα απετέλεσε κτέρισμα ταφής πριγκίπισσας.

12_113. Crawford 1998, p. 16, fig. 1.5; Rice 2002, fig. 9.10, n. 58. Ο Rice εντοπίζει, επίσης, την Μινωική συνήθεια της στενής μέσης σε σφραγίδα εικονίζουσα δύο γυμνούς θηριόμορφους άνδρες με ζώνη.

12_114. Crawford 1997.

12_115. Rice 2002, p. 187, fig. 7.18; Rice 1998, p. 173, fig. 12.7; King 2010.

12_116. Η Rice (Rice 1998, p. 173; Rice 1994) ισχυρίζεται εσφαλμένως ότι το θέμα των κεράτων καθοσιώσεως στον βωμό του Saar προηγείται χρονικά αντίστοιχων παραστάσεων στην Κρήτη και μάλιστα ‘κατά μερικές εκατονταετίες’. Όμως. για παράδειγμα, η παράσταση στο ιερό κορυφής του Πετσοφά, ευρισκόμενη στην  Μόνιμη Συλλογή του Μουσείου Αγίου Νικολάου (αρ. MAN AE 6805), χρονολογείται από την Μέση Μινωική εποχή (2170-1560 π.Χ.).

12_117. Rice 1998, pp. 174, 179; Rice 2002, p. 21. Η Rice ισχυρίζεται εσφαλμένως ότι η λατρεία του ταύρου στον Κόλπο προηγείται χρονικά της Μινωικής και μάλιστα ‘κατά μερικές εκατονταετίες’. Όμως ρυτά σχήματος αναπηδούντος ταύρου έχουν ανασκαφεί από τάφους στήν Κουμάσα και τον Πόρο, χρονολογούμενα από την Πρώϊμη Μινωική περίοδο (Soar 2009, p. 16). Ειδώλιο από τήν Κουμάσα εμφανίζει ταύρο με μικρές ανθρώπινες φιγούρες να κρέμονται από τα κέρατά του, ενώ ανάμεσα στα υπερμεγέθη κέρατα υπάρχει ακροβάτης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Cultraro, M. 2007. "Combined Efforts till Death: Fenerary Ritual and Social Statements in the Aegean Early Bronze Age," in Performing Death . Social Analyses of Funerary Trafitions in the Ancient Near East and Mediterranean (The Oriental Institute of the University of Chicago, OIS 3), ed. N. Laneri, Chicago, pp. 81-108.

Σιώπη, Σ. 2009. "Ταφικά τοπία: Τύμβοι της Εποχής του Χαλκού στην ηπειρωτική Ελλάδα και το Ιόνιο" (μετ. εργασία ΑΠΘ).

http://ikee.lib.auth.gr/record/113415/files/%CF%84%CE%B1%CF%86%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%B9%20%CF%84%CF%85%CE%BC%CE%B2%CE%BF%CE%B9%201.pdf

Souyoudzoglou-Haywood, C.  1999. The Ionian Islands in the Bronze Age and Early Iron Age, 3000-800 BC, Dorchester.

Κονιδάρης, Δ. 2019a. Ο Πρώιμος Αιγυπτιακός Πολιτισμός και οι Αιγαιακές Επιδράσεις, Αθήναι.

Wide, S. 1896. "Aphidna in Nordattika Athen," Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Athenische Abteilung, pp. 385-409.

https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/am1896

Steffen Terp Laursen, with contributions by Gianni Marchesi, Jesper Olsen & Thomas Van de Velde.

The Royal Mounds of Aʿali in Bahrain: the emergence of kingship in Early Dilmun. 2017. Aarhus

[Rev. by Robert Carter]

https://www.academia.edu/42701037/Carters_review_of_Laursen_Royal_Mounds_of_Aali

Asouhidou, S. 2012. "The Early Bronze Age Burial Mound at Kriaritsi – Sykia (Central Macedonia, Greece)," in Ancestral Landscape. Burial mounds in the Copper and Bronze Ages (Central and Eastern Europe – Balkans – Adriatic – Aegean, 4th-2nd millennium B.C.). Proceedings of the International Conference held in Udine, pp. 383-390. 

https://www.persee.fr/docAsPDF/mom_2259-4884_2012_act_58_1_3478.pdf


Korres, G. S. 2012. "Middle Helladic Tumuli in Messenia. Ethnological Conclusions," in Ancestral Landscape. Burial mounds in the Copper and Bronze Ages (Central and Eastern Europe – Balkans – Adriatic – Aegean, 4th-2nd millennium B.C.) , Lyon, pp. 585-596.

Typology of Dilmun Burial Mounds, <http://culture.gov.bh/en/authority/CulturalHighlights/DBM/TypologyofDilmunBurialMounds/> (12 May 2020.

Vasileva, Z. 2017. "The Early Bronze Age Rings of Type Leukas – New Considerations Regarding Their Origin, Distribution and Function," Archaeologia Bulgarica ХХI (1), pp. 1-13.
<https://www.academia.edu/33779168/Vasileva_2017._The_Early_Bronze_Age_Rings_of_Type_Leukas_New_Considerations_Regarding_Their_Origin_Distribution_and_Function?email_work_card=view-paper>

Højlund, F., Anna S. Hilton, C. Juel, N. Kirkeby, S. T. Laursen and L. E. Nielsen. 2008. "Late third-millennium elite burials in Bahrain," Arab. arch. epig. 19: , pp. 144–155.

https://www.academia.edu/1491114/Indications_for_Aegean_Caucasian_relations_during_the_third_millennium_BC?email_work_card=title

Rahmstorf, L. 2006. “Indications for Aegean-Caucasian relations during the third millennium BC,” Bonn, pp. 263-296.

https://www.academia.edu/36817004/The_burial_custom_of_tumulus_along_the_Ionion_and_Adriatic_coast_as_a_cultural_and_social_phenomenon_Aura_vol_1_May_2018_Athens_University_Review_of_Archaeology_Stavros_Oikonomidis_Aris_Papayiannis_Akis_Tsonos

Οικονομίδης, Στ., Αρ. Παπαγιάννης, Α. Τσώνος. 2018. “Το ταφικό έθιμο της ανέγερσης τύμβου κατά μήκος της Ιονίας και Αδριατικής ακτής ως πολιτιστικό και κοινωνικό φαινόμενο,” ΑURA 1, σελ. 25–59.

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0i4aLqt1c94Hgd8JoWDGEFyjFH3uzspvnBZrheBLvH5FsUwJpTryWRvtuUaTg7cdql&id=100052896971032&__cft__[0]=AZVk5NLVO_mAjPF0a4WeP6trPZVrDnxEyRsRhYJJkOJrjBypd7GhkEKT4IE1yrgSWoheeKUG_rPD35eoQcbgs9wqqgS4um63Iz2MqDoeP8sFuUgdJu3YgIiVahtn2FrY2wI&__tn__=%2CO%2CP-R

ΠΟΤΕ / ΠΟΥ ΕΞΗΜΕΡΩΘΗΚΕ Ο ΙΠΠΟΣ? ΕΥΡΗΜΑΤΑ YAMNAYA ΣΤΗΝ Α. ΘΡΑΚΗ & ΤΗΝ ΝΑ ΕΥΡΩΠΗ ΑΠΟ ΤΟ 2500 π.Χ. (Who were the first people to ride horses? Ancient skeletons reveal new clues) 

Balitsari, A. 2022. "‘Κούπια με λίρες’. Unexpected circumstances revealed in investigating a Bronze Age tumulus at Klopas, Marathon," AURA 5, pp. 11-30.

Tumuli is a burial practice widely attested along the Dalmatian and Ionian coastline during the 3rd and 2nd millennia BC (Müller 1989; Oikonomidis et al. 2018, 28–30, fig. 1). In mainland Greece, the first tumuli are located on the ‘Ampheion’ hill (EH I/II) and at the Archaeological Museum (EH II) of Thebes in Boeotia (Aravantinos and Psaraki 2012, 402–7, with full bibliographical references), Pellana in Lakonia (EH II) (Alram-Stern 2004, 646, with full bibliographical references), Nidri of Lefkas (EH II–III) (Kilian-Dirlmeier 2005), Kriaritsi-Sykia in Chalkidiki (EH II–III) (Asouhidou 2012), the New Archaeological Museum of Olympia in Elis (EH III) (Yialouris 1964, 174–76, fig. 1; Koumouzelis 1980, 139–40; Merkouri and Kouli 2012, 207), Moschovi Loutrakiou in Aetoloakarnania (EH III) (Kolonas 1995, 141), Atalanti (EH III) (Papakonstantinou 2012, 395, fig. 4a) and Pelasgia-Koumouli (early MH) (Papakonstantinou 2012, 393, figs. 2a–c) in Phthiotis, Argos (Tumulus A) in the Argolid (MH I)(Protonotariou Deilaki 2009, 34–49; for the date, see Balitsari 2017, 246–47), Voidokoilia (Boyd 2002, 126–30, with full bibliographical references) and Kastroulia (Tumulus II) (Rambach 2007) in Messenia (early MH). They all share the general concept of an accumulation of earth over burials enclosed by either a stone ring or a more regularly built circular peribolos. However, there is significant variation in terms of the construction details and the burial practices, especially as far as the type, the number and the arrangement of graves is concerned, as well as the existence of burial rites of special character, such as the use of fire (see below). The tumuli over the House of Tiles at Lerna (Caskey 1968, 314) and the Rundbau at Tiryns (Maran 2016) in the Argolid (end of EH II), as well as the mound discovered at Altis-Olympia (EH II) (Weiberg 2007, 155–56, with full bibliographical references ) could be also added, although they are usually described as ritual due to the lack of any indication of burial use. 

Balitsari, A. 2022. "‘Κούπια με λίρες’. Unexpected circumstances revealed in investigating a Bronze Age tumulus at Klopas, Marathon," AURA 5, pp. 11-28

https://www.archaeopress.com/Archaeopress/download/9781803278193

Döpper, S. 2024. Landmarks of Identity. Bronze Age Towers of the Oman Peninsula (The Archaeological Heritage of Oman 13),  Oxford.

https://www.academia.edu/86974308/Aura_Volume_1_2018

Οικονομίδης, Στ., Α. Παπαγιάννης, Ά. Τσώνος. 2018. "Το ταφικό έθιμο της ανέγερσης τύμβου κατά μήκος της Ιονίας και Αδριατικής ακτής ως πολιτιστικό και κοινωνικό φαινόμενο," AURA 1 (2018), σελ. 25–59.

Ο ΔΙΩΓΜΟΣ ΤΟΥ ΝΥ!

Ο ΔΙΩΓΜΟΣ ΤΟΥ ΝΥ!

ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΣ (Βιτσέντζος Κορνάρος, απόσπασμα)

Τ άκουσες, Αρετούσα μου, τα θλιβερά μαντάτα;
ο Kύρης σου μ' εξόρισε εις τση ξενιτιάς τη στράτα;

Tέσσερεις μέρες μοναχά μου 'δωκε ν' ανιμένω,
κι αποκεί να ξενιτευτώ, πολλά μακρά να πηαίνω.

Kαι πώς να σ' αποχωριστώ, και πώς να σου μακρύνω,
και πώς να ζήσω δίχως σου το χωρισμόν εκείνο

Kατέχω το κι ο Kύρης σου γλήγορα σε παντρεύγει,
Pηγόπουλο, Aφεντόπουλο, σαν είσαι συ, γυρεύγει.

Kι ουδέ μπορείς ν' αντισταθείς, σα θέλουν οι Γονείς σου
νικούν την-ε τη γνώμη σου, κι αλλάσσει η όρεξή σου.

"Mιά χάρη, Aφέντρα, σου ζητώ, κ' εκείνη θέλω μόνο,
και μετά κείνη ολόχαρος τη ζήση μου τελειώνω.

Tην ώρα που αρραβωνιαστείς, να βαραναστενάξεις,
κι όντε σα νύφη στολιστείς, σαν παντρεμένη αλλάξεις,

ν' αναδακρυώσεις και να πεις· "Pωτόκριτε καημένε,
τά σου'ταξα λησμόνησα, τό'θελες πλιό δεν έναι

Kαι κάθε μήνα μιά φορά μέσα στην κάμερά σου,
λόγιασε τά'παθα για σε, να με πονεί η καρδιά σου.

Kαι πιάνε και τη σγουραφιάν (ζωγραφιά), που'βρες στ' αρμάρι μέσα,
και τα τραγούδια, που'λεγα, κι οπού πολλά σου αρέσα',

και διάβαζέ τα, θώρειε τα, κι αναθυμού κ' εμένα,
που μ' εξορίσανε ο-για σε πολλά μακρά στα ξένα.

Kι ας τάξω ο κακορίζικος, πως δε σ' είδα ποτέ μου,
μα ένα κερί-ν αφτούμενον εκράτουν, κ' ήσβησέ μου.


...

Ως μπήκεν ο Ρετόκριτος στη φυλακή κι αρχίζει να τση μιλεί και σπλαχνικά να την αναντρανίζει. Λέγει τση: "Το με 'ρώτηξες θα σου το πω και γροίκα πού το 'βρηκα το χάρισμα στη φυλακή σ' αφήκα. Είναι δυο μήνες σήμερο που 'λαχα κάποια δάση, εις τη μεριά της Έγριπος κι εβγήκαν να με φάσι άγρια θεριά ν εμάλωσα κι εσκότωσα απ' εκείνα κι από τα χέρια μου νεκρά όλα τα πια απομείναν. Με κίνδυνο εγλύτωσα οσώραν επολέμου να γλυτωθώ απο λόγου τους δεν το' λπιζα ποτέ μου μα εβούθηξε το ριζικό τ' αστρί με λυπηθήκα(ν) και σκότωσα και ζύγωσα και αλάβωτο μ' αφήκαν Δίψα μεγάλη γροίκησα στο πόλεμον εκείνο γυρεύοντας να βρω δροσιά εσώθε σ' ένα πρίνο και παρεμπρός εφάνη μου κουτσουναράκι χτύπα, σιμώνω βρίσκω το νερό εις του χαρακιού την τρύπα. Ήπια το κι εδροσίστηκα και πέρασέ μου η δίψα, μα πούρι κι άλλα βάσανα ετότε δε μου λείψαν. Έκατσα να ξεκουραστώ σιμά στο κουτσουνάρι όντε γροικώ αναστεναγμό και μύσματ' αρρωστάρη. Και βιαστικά σηκώνομαι, το ζάλο μου σπουδάζει να δω ποιος είναι που πονεί και βαριαναστενάζει και μπαίνω μέσα στα δεντρά που 'ταν κοντά ειςτη βρύση, δια να δω και για να βρω το νέο αυτό όπου μύσσει. Βρίσκω ένα νιον ωραιόπλουμο που 'λαμπε σαν τον ήλιο κι εκείτουντο ολομάτωτος μπροστά εις ένα σπήλιο. Σγουρά ξανθά 'χε τα μαλλιά και τα σοθέματά του παρ' όλο οπού 'τα σαν νεκρός, ήδειχνεγιε η μορφιά του. Και δυο θεριά στο πλάι του ήτανε σκοτωμένα και το σπαθί και τ' άρματα όλα ησαν ματωμένα. Σιμώνω χαιρετώ τονε, λέω του: "Αδέλφι γεια σου. Ίντα 'χεις κι απονέκρωσες, πούντη λαβωματιά σου;" Τα μάτια του 'χε σφαλιχτά, τότε τ' αναντρανίζει κι εθώρειε δίχως να μιλεί και στο λαιμό του αγγίζει. Με το δακτύλι δυο φορές μου δείχνει να νοήσω που ειχε την λαβωματιά να τον εβοηθήσω Το στήθος του ξαρμάτωσα και μια πληγή του βρίσκω δαμάκιν αποκατωθιό από τον ουρανίσκο. Ολίγο του από βοτσί τον είχε δαγκαμέν φαίνεται να χε το θεριό δόντι φαρμακεμένο Και πήρεν του τη δύναμη και την πνοήν του εχάσε και το φαρμάκι πέρασε και μέσα τον επιάσε. Κι αγάλι αγάλια 'χάνετο σαν το κερί όντε σβήνει, έκλαψα κι ελυπήθηκα πολύ την ώρα εκείνη. Σαν αδελφό μου καρδιακό τον έκλαιγα κι επόνου, μα πόνοι, δάκρυα, κλάηματα άνθρωπο δε γλιτώνου. Εψυχομάχε κι έλεγε να στέκω μη μισέψω, εθάρρειε πως τέτοια πληγή μπορούσα να γιατρέψω. Δείχνει μου το δαχτύλι ν του που χε το δαχτυλίδι και γνώρισα σαν χάρισμα σαν φίλος μου το δίνει. Τότε μια σιγανή φωνή μόνο τ' αυτιά μου ακούσα(ν) και είπανε τα χείλη του: "Σε 'χασα Αρετούσα". Ετούτα είπε μοναχά και τέλειωσ' η ζωή του και με πρικύ αναστεναγμό εβγήκε η ψυχή του. Τουτα τα χέρια που θωρείς λάκκο σιμιό του σκάψα(ν) και τούτα τον εσήκωσαν και τουτα τον εθάψαν Ως τ' άκουσεν η Αρετή ώρα λιγάκι εστάθη αμίλητη και ο πόνος της την έκαμε και εχάθη

 «ΓΙΑ ΜΙΑΝ ΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ», Οδ. Ελύτη (απόσπασμα)

Θὰ μποροῦσε νά ᾿ναι μιὰ σονάτα τοῦ Χάυντν, μαζὶ μὲ πλῆθος κυλιόμενα καὶ κρουόμενα μανταρίνια, ἢ παθιασμένα ἐρωτόλογα μὲ μακρινὲς ἐκρήξεις λατομείων. Ἀλλὰ ὄχι.

Ἐμεῖς θὰ πᾶμε σὰν τὴ γλώσσα ποὺ περνάει ἀπὸ τὸ τρυπητὸ γιὰ ν᾿ ἀφήσει ἀπ᾿ ἔξω τ᾿ ἀπόφλουδα καὶ νὰ βρεθεῖ ποιὸς φταίει καὶ διαπράττει κάθε μέρα τὸ αὐτί μας μιὰν ἀνορθογραφία.

Κάποτε, μιὰ μέρα χειρότερη καὶ τῆς Κυριακῆς, τὸ συνειδητοποίησα! Ἡ πρωτεύουσα σ᾿ ὅλο τὸ μάκρος της εἶχε γεμίσει τρύπες. Ὄχι ἀπ᾿ αὐτὲς ποὺ ἀνοίγουν οἱ ἐργάτες τοῦ Δήμου στοὺς ὑπονόμους. Μιλῶ γιὰ τὶς ἄλλες, πάνω στὶς προσόψεις τῶν ὑψηλῶν κτιρίων, ὅπου προσεκτικὰ στήνονται οἱ ἐπιγραφὲς ἑταιρειῶν, ἱδρυμάτων καὶ καταστημάτων. ΦαρμακεῖΟ, καφενεῖΟ, ΑἱματολογικΟ ΚέντρΟ, ΠαιδαγωγικΟ ἸνστιτοῦτΟ. Ποὺ ὁ Θεὸς νὰ βάλει τὸ χέρι του.

Στὸ τηλεγραφεῖο τῶν νευμάτων μεγάλη ἀναστάτωση ἐπικρατεῖ σ᾿ ὅλη τὴ γειτονιά. Μήπως εἶναι κανένας ξένος δάχτυλος τοῦ τύπου NOVA MAKEDONIA, ἢ μήπως τοῦ ᾿φυγε τοῦ μπογιατζῆ τὸ τελευταῖο ψηφίο καὶ ἔμεινε ἀνολοκλήρωτο ἀπὸ ἀμέλεια ἤ, δὲν ἀποκλείεται, ἀπὸ οἰκονομία;

Μὰ εἶναι δυνατόν; Νὰ σοῦ φτιάχνει ὁ ράφτης ἕνα ὡραῖο σακάκι ποὺ τὸ ἕνα του μανίκι τοῦ λείπει, κι ἐσὺ νὰ κυκλοφορεῖς μὲ καμάρι, ὅπως ὁ καστράτος ποὺ ἰδίῳ δικαιώματι ἔμπαινε στὰ χαρέμια, κι ἂς τοῦ ἔλειπε κάτι· ζωὴ νά ᾿χε ὁ σουλτάνος.

Φαίνεται πὼς ἡ ζωὴ αὐτὴ δὲν ἔγινε γιὰ νὰ ἐπιτευχθεῖ «κάτι δύσκολο ἢ κάτι τὸ ὑψηλό». Καθόλου. Ἔγινε γιὰ τὴν εὐκολία μας. «Πονάει δόντι, βγάζει δόντι» ποὺ ἔλεγαν οἱ παλαιοί. Πονάει περισπωμένη, βγάζει περισπωμένη· πονάει δασεῖα, βγάζει δασεῖα. Καὶ λαμπρὰ ταιριάζουν ὅλα.

Συγνώμην, ἀλλὰ τὸ σώβρακό σου δὲν τ᾿ ἀφήνεις νὰ φαίνεται ποτέ του. Ἀλλὰ τὸ φορεῖς. Δὲν εἶναι τὸ πρακτικὸ μέρος τῶν πραγμάτων ποὺ πρωτεύει στὴ ζωή μας. Τὰ τρία τέταρτα τῆς ἀνθρωπότητας διαβιοῦν κατὰ λάθος. Διαγράφουν τὸ περιττόν, καὶ ἂς εἶναι ὡραῖον, κερδίζοντας μερικὰ εἰκοσιτετράωρα πλήξης. Ἀλλοῦ, μακριά τους στάζει ὁ χυμός, ἔστω καὶ ὡς ἦχος στὰ χείλη μιᾶς θυγατρὸς τοῦ Ὁμήρου.

Στὶς δέκα λέξεις μας οἱ πέντε εἶναι ξένες. Ὁλοταχῶς βαδίζουμε πρὸς μιὰν ἐσπεράντο παρὰ πέντε. Κανένας Ἡρώδης δὲν θὰ τολμοῦσε νὰ διατάξει τέτοια γενοκτονία, ὅπως αὐτὴ τοῦ τελικοῦ -ν· ἐκτὸς κι ἂν τοῦ ᾿λειπε ἡ ὀπτικὴ τοῦ ἤχου.

Μιὰ Φύση εὐκτική, ἀνώτερη καὶ τῆς Ἀττικῆς, ἐξαποστέλλει ρυακισμοὺς καὶ θροΐσματα στὸ Θριάσιο πεδίο τῶν ἀποξηραμένων μεταρρυθμιστῶν, ποὺ χάρη στὸν εὐφωνικὸ στραβισμό τους ἐκλαμβάνουν τὸν ἑαυτό τους γιὰ προοδευτικό. Ἀλλὰ στοὺς φθόγγους, ὅπως καὶ στὰ χρώματα, δὲν ὑπάρχει ἡ ἔννοια τῆς προόδου. Ἐκτὸς κι ἂν ἐσὺ εἶσαι ὁ δράστης, ὁπότε ὅσο πιὸ εὐώχυμο εἶναι τὸ ἕνα τόσο δυσαπεικόνιστο εἶναι τὸ ἄλλο.

Μιὰ κοινωνία ὅπου τ᾿ ἀναγνώσιμα δέντρα γίνονται καὶ πολυφωνικὰ τῆς ἴριδας βρίσκεται ἤδη ἐν ἐξελίξει. Ἂς εἶναι καλὰ ὁ ἑκάστοτε γεωμέτρης ποιητής, πού ᾿χει κερδίσει τὸν στέφανο τοῦ ἀνέμου. Ἴσως ὁ νέος Ἀρίων νὰ γεννήθηκε μόλις ἐχθές.

ΥΓ. Μπορεῖ νὰ παραξενεύεται κανεὶς μὲ τὴν ἀπὸ σκοποῦ ἀποχαλινωμένη Κυριακὴ τῆς γραφῆς μου. Δὲν ἔχει ὅμως παρὰ νὰ τὴν ἐξωθήσει ὣς τὸ ἔσχατο ἄκρο της, γιὰ νὰ ἀνατραπεῖ καὶ νὰ βρεθεῖ ἀπ᾿ τὴν ἄλλη μεριά, στὴν τάξη μιᾶς κλασικῆς Δευτέρας.

«Η αρπαγή της γυναικός του Ακρίτη»

..

Σα χριστιανός που το λεγε, σαν άγιος εξακούστη,

και βρήκε τη μαννούλα του, που πότιζε τον κήπο.

«Ώρα καλή, γερόντισσα, το τίνος είν' ο κήπος;

— Της ερημιάς, της σκοτεινιάς, του γιου μου του φευγάτου,

που σήμερα η γυναίκα του θα πάρη νάλλον άντρα,

εψές επήραν τα προικιά και σήμερα τη νύφη.

— Πες μου να ζης, γερόντισσα, φτάνω κ’ εγώ στο γάμο;

— Αν έχης μαύρο γλήγορο, στο σπίτι τούς προφτάνεις,

κι’ αν είν’ οκνός ο μαύρος σου, στην εκκλησιά τους βρίσκεις».

--------

Τα πρώτα χρόνια το Πολυφωνικό Καραβάνι δεν διέθετε κάμερα. Πέρα από μια ερασιτεχνική φωτογραφική μηχανή, η πρώτη προτεραιότητα ήταν η ηχητική καταγραφή και έτσι ξεκίνησε, σιγά σιγά, ο εξοπλισμός. Ό,τι βίντεο υπάρχει από την πρώτη τριετία (1999-2001) προέρχεται από φιλικές, ερασιτεχνικές καταγραφές που δωρήθηκαν στο Καραβάνι, όπως ετούτη.

3η Διεθνής Συνάντηση Πολυφωνικού Τραγουδιού, 2001

Το Πολυφωνικό Καραβάνι διοργανώνει ημερήσια εκδήλωση στον χαροκαμμένη Αγία Μαρίνα, λίγους μήνες μετά την πολύνεκρη πυρκαγιά με τα τόσα θύματα στο χωριό. Η Αγία Μαρίνα βρίσκεται ακριβώς στην γραμμή των συνόρων και αποτελούσε το ίδιο χωριό με την Κοσσοβίτσα, χωριό της Άνω Δερόπολης που ανήκει στην Αλβανία. Εκείνη την μέρα, ο πολυφωνικός όμιλος της Άνω Δερόπολης ήρθε στην Αγία Μαρίνα ακολουθώντας τον δρόμο που αγνοεί τα κατπινά σύνορα, πέρασαν με τα πόδια το μονοπάτι, δίχως διαβατήρια και διατυπώσεις.Ο πολυφωνικός όμιλος της Άνω Δερόπολης, εκείνη την εποχή, συμμετείχαν άντρες και γυναίκες από Σωτήρα, Σελλειό, Λόγγο και Κοσσοβίτσα.  Στα μέλη του ομίλου και το "αηδόνι της Κοσσοβίτσας", η Ευτέρπη Γάτσιου, περίφημη ερμηνεύτρια με διακεκριμένη διαδρομή στο πολυφωνικό τραγούδι και σειρά συμμετοχών στο ονομαστό Φεστιβάλ του Αργυροκάστρου. 

Εδώ η κυρά Ευτέρπη παίρνει ένα από τα πιο εμβληματικά τραγούδια της ξενιτιάς, ένα τραγούδι που στους νεότερους είναι συνυφασμένο με τη φωνή της. Θεωρώντας ότι αξίζει να διασωθεί η ηχογράφηση του τραγουδιού προσπαθήσαμε να ανασυνθέσουμε τα διάσπαρτα αποσπάσματα του ερασιτεχνικού βίντεο με φωτογραφίες της εκδήλωσης, κρατώντας ως οδηγό την ηχογράφηση του τραγουδιού. Οι στίχοι που τραγουδήθηκαν είναι οι ακόλουθοι::

Κλαιν΄οι πέτρες στα λιθάρια

Κλαίνε τον καημό

Ωχ κλαίγω κι εγώ η καημένη

Τον ξεχωρισμό

Πως θα χωριστούμε κόρη

Τώρα το ταχιό

Ωρε(ν) εμένα με παντρεύουν

Και με προβοδούν

Ωχ και μου δίνουν άντρα γέρο

Εκατό χρονών

Κάθε πρωί με δέρνει

Για τα στρώματα

Ωρέ και κάθε μεσημέρι

Για κρύο νερό

Στο πηγάδι μωρ’ με στέλνει

Των χιλιών οργιών (για κρύο νερό)

Να βγαλώ νερό του γέρου

Τον τζουμεριασμό

Το τραγούδι, ως "Κλαίν΄οι πέτρες τα λιθάρια", είναι διαδεδομένο και σε άλλες περιοχές της ηπειρώτικης πολυφωνίας, η "Άπειρος" το έχει δισκογραφήσει και με τις "κυράδες της Άνω Δερόπολης" και με όμιλο της Δερβιτσάνης ενώ άλλη εκδοχή του έχει δισκογραφηθεί από όμιλο του Δολού Πωγωνίου. Σύμφωνα με μαρτυρίες των παλαιών ερμηνευτών του, το "Κλαιν' οι πέρδικες στα πλάγια" είναι διασκευή τούτου του τραγουδιού από το πολυφωνικό των Κτισμάτων.

"Άπειρος" Πολυφωνικό Καραβάνι

Αρχείο Πολυφωνικού Τραγουδιού

"ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΟΛΗ-ΦΩΝΙΑ"

Κύκλος ψηφιακών δράσεων με τη στήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού & Αθλητισμού

https://youtu.be/HXicMpu-om8

----------

https://www.athensvoice.gr/politismos/mousiki/785396/manolis-k-hatzigiakoumis-diasozodas-tin-paradosiaki-mousiki-tis-ko-me-ena-erasitehniko-magnitofono/

Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής: Διασώζοντας την παραδοσιακή μουσική της Κω με ένα ερασιτεχνικό μαγνητόφωνο

Άη μου Γιώργη (αφέντη μου)

Άη μου Γιώργη σύσσωμε και χρύσοκαβαλάρη

αρματωμένος με σπαθίν και μ’ αργυρόν κοντάρι.

Τη δόξαν και τη δύναμη θε να σου νεθεβάλω

και το θεριόν που σκότωσες το δράκον τον μεγάλο.

Οπού ’τανε στον τόπον μας ένα βαθύν πηγάδι

ανθρώπους το ταΐζανε κάθε πρωίν και βράδυ.

Μιαν ώραν ήθε’ μην του παν ανθρώπον να μασήσει

στάλα νερόν δεν άφηνε τη χώρα να δροσίσει.

Ερίχτανε ντα μπουλετιά κι οτίνος ήθε’ πέσει

να στείλει το παιδάκιν του του λιονταριού πεκσέσι.

Κι εξέπεσεν το μπουλετί σε μιάν βασιλοπούλα

οπού την είχε ο βασιλιάς μίαν και ακριβούλα.

Κι ο βασιλιάς σαν τό ’κουσεν αυτόν τον λόγον είπε·

– «Όλον το βίος πάρτε το και το παιδί μου αφήτε.»

Λαγού φωνή μαζεύτηκεν και πα στο βασιλέα·

– «Δεν φήνεις το παιδάκι σου με παίρνομεν εσένα.»

– «Στολίστε το παιδάκι μου ατίμητα πετράδια

ατίμητα κι ολόχρυσα κι όλον μαργαριτάρια.

Στολίστε το παιδάκι μου και κάμετέ το νύφη

κι αμέτε το του λιονταριού πεκσέσι να δειπνήσει.»

Για †όρκον† της την πήρενε και πήγαν τη στη βρύση

πού τό ξερε ο βαριόμοιρος πώς ηθε’ να γυρίσει.

Άης-Γιώργης το ήκουσεν και πά να τη γλιτώσει

από τους πόνους τους πολλούς να τηνε λευτερώσει.

Πο μακριά τηνε θωρεί και κάθεται και κλαίει

κι όταν εσίμωσεν κοντά γυρίζει και του λέει·

– «Φύε ξενάκι μ’ απεδώ να μη σε φάει κι εσένα

αυτόν το άγριο θεριόν οπού θα φάει εμένα.»

– «Μιαν ώρα θε να κοιμηθώ στα γόνατά σου πάνω

κι εγώ σκοτώνω το θεριόν και απεδώ σε βγάνω.»

– «Αυτές είναι παρηγοριές να με παρηγορήσεις

κι όταν θα βγαίνει το θεριό θα φύγεις να μ’ αφήσεις.»

Και σαν ηβγαίνε ντο θεριό όλα τα όρη τρέμα

η κόρη με το φόβον της αυτόν τον λόγον είπε·

– «Ώχου είμαι βαριόμοιρο τί βαριομοίρα μπού ’μου

σήκου σκοτώσε το θεριόν πού ’λες πως δέ φοβούμου.»

Σηκώνεται ανατολικά και κάνει το σταυρόν του

μιαν κονταριάν του πέταξε γκαι κόβγει το λαιμόν του.

Βγάζει το μαχαιράκιν του την κεφαλήν του κόβγει

κι η κόρη με το φόβον της φωνάξ’ Άη μου Γιώργη.

Άης-Γιώργης την ήκουσεν πολλά του βαροφάνη·

– «Κόρη, πού τό ’βρες τ’ όνομα και πού το νεθεβάλλεις;»

– «Την ώραν που κοιμούσουνε ηρτέ ’να πελιστέρι

και βάσταν Τίμιο Σταυρό στο δεξιόν του χέρι.

Κοκκώνα Αντώνη Χαζηχαραλάμπους  («Αντωνάκαινα»), το γένος  Γιώργου Οικονόμου, ετών 72 -  Πυλί, Ιανουάριος 1965.

Στη ν-άκρια ν-ήγραφε Σταυρό στη μέσην Άη-Γιώργη

κι οπού πιστεύγει όνομα ποτές δε μετανιώνει.

Γω θέλω στρατιώτη μου να μάθω τ’ όνομά σου

να κάμει ο πατέρας μου δώρα στην αφεντιά σου.»

– «Γιώργη με λένε γκόρη μου από την Παρουσία

κι αν θέλει ο πατέρας σου ας κτίσει εκκλησία.

Στη μέση ντου μοναστηριού να κάμει καβαλάρη

αρματωμένον με σπαθίν και μ’ αργυρόν κοντάρι.»

Χρουσήν κορδέλαν έβγαλε και τα μαλλιά της μπλέκει

πο το χεράκιν την αρπά στον κύρην της την τρέχει.

Χαρές μεγάλες έγινα σ’ όλη την οικουμένη

κι ευτύς η κόρη άνοιξε †ταχνόνια† εις την πόλη.

Μπρόβαλεν κι η βασίλισσα με τα κλειδιά στο χέρι.

Νεθεβάλω (στ. 3) ~ θέλω να σου αναφέρω, να διηγηθώ

(αναθιβάλλω) - μπουλετιά (στ. 9) ~ κλήρους - πεκσέσι (στ. 10)

~ πεσκέσι, δώρο - λαγού ~ λαού (με επένθετο «γ») - πού ’λες

(στ. 36) ~ έλες, έλεες, που έλεγες - ευτύς (στ. 56) ~

ευθύς, αμέσως.

Έναν τουρκίν τουρκόπουλο 

Έναν Τουρκίν τουρκόπουλο του βασιλιά κοπέλι​

μια Ρωμιοπούλα γάπησε και κείνη δεν το θέλει. ​

Βάζει τα όρη πίσω της και τα βουνά εμπρός της​

κι η μοίρα της την ήβγαλε στ’ Αη –Γιωργιού την πόρτα.

-«Αη μου Γιώργη κρύψε με πο των Τουρκών τα χέρια​

να φέρνω οκκάδες το κερί κι οκκάδες το λιβάνι​

κι από το βουβαλόπετσο να κουβαλώ το λάδι».​

Να και ξωπίσω το Τουρκί στ’ Αη-Γιωργιού την πόρτα​

-«Αη μου Γιώργη αφέντη μου και χρυσοκαβαλλάρη​

την κόρη οπού μού γκρυψες θελ’ α τη φανερώσεις​

να φέρνω οκκάδες το κερί κι οκκάδες το λιβάνι​

κι από την καραβόβαρκα να κουβαλώ το λάδι». ​

Το μάρμαρον εράισεν και όξω τηνε βγάλλει. ​

Πο τα μαλλάκια τηνε ρπα στο δρόμο την πετάσσει.​

-‘Φησ’ με Τουρκό πο τα μαλλιά και πιάσ’ με με το χέρι​

να μη φωνάξω τρεις φωνές και κατεβούν αγγέλοι». ​

-«Σώπα Ελένη Ελενιώ και γω Τούρκος δεν είμαι​

τ’ Αη-Γιαννιού βαφτίστηκα και Γιάννη θα με λένε». 

πρόσφατος εμπλουτισμός / επιμέλεια 01.12.22

Ο ΓΡΥΠΑΣ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΑ

Ο ΓΡΥΠΑΣ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΑ

ΕΓΧΑΡΑΚΤΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΓΡΥΠΑ ΕΠΙ ΕΛΕΦΕΛΕΦΑΝΤΟΣΤΕΙΝΗΣ ΠΛΑΚΑΣ

Furniture plaque: incised griffin, ca. 18th century B.C., Old Assyrian Trading Colony (ΜΜΑ, Accession Number:36.152.7)

Αυτό το θραύσμα ανήκει σε μια ομάδα σκαλιστών τεχνουργημάτων από ελεφαντόδοντο, προερχομένων κυρίως από έπιπλα, που πιθανότατα ευρέθηκαν στη θέση ενός ανακτόρου στο Acemhöyük της κεντρικής Ανατολίας. Εγχάρακτος στο μικρό επίπεδο κομμάτι του ελεφαντόδοντου ευρίσκεται γρύπας σε μια λεπτή απόδοση, ήτοι μυθολογικό πλάσμα που συνδυάζει το σώμα ενός λιονταριού με τα φτερά και το κεφάλι ενός αρπακτικού πουλιού. Το μικρό ράμφος και τα σημάδια του προσώπου δείχνουν ότι αυτός ο γρύπας έχει το κεφάλι ενός γερακιού. Το λεπτό σώμα λέοντος είναι καθισμένο με τα μπροστινά πόδια εκτεταμένα και τα φτερά πλήρως εκτεταμένα, δίνοντας την εντύπωση ότι το πλάσμα είναι έτοιμο να αναπηδήσει γιά να αναλάβει δράση. Γρύπες αυτού του τύπου, με σπειροειδή βόστρυχο που κρέμεται κάτω από το λαιμό και εκτεταμένα φτερά, είναι χαρακτηριστικά της τέχνης του Αιγαίου σε μεταγενέστερες περιόδους, όπως η περίφημη Μινωική τοιχογραφία από το ανάκτορο της Κνωσού που απεικονίζει γρύπες να πλαισιώνουν τον βασιλικό θρόνο. Αυτό το τεχνούργημα συνιστά την παλαιότερη γνωστή απόδοση αυτού του τύπου γρύπα, υποδηλώνοντας ότι το διακοσμητικό θέμα υιοθετήθηκε εν συνεχεία από Μινωίτες τεχνίτες μετά από επαφές με την Ανατολία κατά την Εποχή του Χαλκού, άν και έχουν διατυπωθεί και αντίθετες απόψεις.

Η παραπάνω παράσταση γρύπα πιθανολογείται ότι προέρχεται από το Acemhöyük και είναι παλαιότερη του 1777/1774 π.Χ.

ΜΙΝΩΙΚΗ ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΜΕ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΜΕΙΞΟΓΕΝΟΥΣ ΠΛΑΣΜΑΤΟΣ

Μινωική σφραγίδα CMS II.5 317 της ΜΜ ΙΙ περιόδου (Φαιστός ;, νεώτερη του 1800 π.Χ. με βάση αισθητικά κριτήρια)

Μινωική σφραγίδα CMS II.5 318 της ΜΜ ΙΙ περιόδου (Φαιστός ;, νεώτερη του 1800 π.Χ. με βάση αισθητικά κριτήρια)

Μινωική σφραγίδα CMS II.6 215 της ΜΜ ΙΙI-ΥΜ Ι περιόδου (Μάλια;) 

Γρύπας από τοιχογραφία του Ακρωτηρίου Θήρας (Ξεστή 3), παλαιότερος του 1620 π.Χ. περίπου

Γρύπας από τοιχογραφία του διαζώματος με το κυνήγι στο Tell El-Dabca
(Morgan 2010, fig. 1)

Γρύπας από σφραγίδα του Ζάκρου CMS II.7 096 της ΥΜ Ι (Morgan 2004, fig. 2)

Θραύσμα τοιχογραφίας από τον Ορχομενό του 13ου αι. π.Χ. με απεικόνιση πολεμικής θεάς με κράνος από χαυλιόδοντες αγριοχοίρου και γρύπα από το τελετουργικό κέντρο Μυκηνών

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Goddess-boars-tusk-griffin.jpg

Γρύπας πολεμιστής της Μυκηναϊκής Πύλου

Σφραγιδόλιθος με παράσταση δύο μυθολογικών πλασμάτων της Μινωικής παραδόσεως (δεξιά: αντίγραφο σε γύψο).

Κνωσιακός σφραγιδοκύλινδρος CMS II.2 29 από λαζουρίτη λίθο (πλαίσιο ευρέσεως MM IIIa ή MM III-ΥΜ) https://arachne.dainst.org/entity/1151260/image/2498079

Ο Κνωσιακός σφραγιδοκύλινδρος CMS II.2 29 από λαζουρίτη λίθο, φέρων σφίγγα και γρύπα, εκτιμάται ότι παραπέμπει σε πληθώρα μορφολογικών στοιχείων της Συρίας και της Ανατολίας, όμως οι Μινωίτες χαράκτες φαίνεται ότι επενέβησαν εκ των υστέρων σωστικά και δημιουργικά στο έργο τέχνης, εντάσσοντας σε αυτό το Μινωικό βουκράνιο και κατασκευάζοντες νέα χρυσά καλύμματα![NOTE15] Σε άλλη περίπτωση σφραγίδας από την Ugarit, χρονολογούμενης αισθητικώς την περίοδο 1700-1500 π.Χ., εμφανίζονται Αιγαιακά διακοσμητικά θέματα συνδυασμένα με άλλα από την Ανατολή χαραγμένα – όπως υποστηρίζεται – από Σύρο χαράκτη. Πράγματι το σώμα της σφραγίδας διαθέτει εναλλάξ κλειστά και ανοικτά άνθη λωτού, διακόσμηση η οποία εμφανίζεται σε Μιττανικά έργα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, σε τεκμήρια από το Alakakh VII της Μέσης Εποχής του Χαλκού, σε υδρία από την Τούμπα του Σκούρου (Μόρφου, Κύπρος), αλλά και σε θραύσμα αγγείου του ρυθμού Καμαρών από την ίδια την Ugarit![NOTE17] Από την άλλη η σφραγίδα φέρει επίσης Αιγαιακού τύπου γρύπα καθώς και αίγαγρο σε χαρακτηριστική Αιγαιακή στάση (παράβαλε τον αόγαγρο στην σφραγίδα CMS II.5 258 της ΜΜ ΙΙ). Για να μην μακρυγορήσουμε αναφέρουμε τέλος ότι η λεγομένη σφραγίδα της Βιέννης, θεωρούμενη Συριακή, εικονίζει δύο πολεμιστές, ενδεδυμένους και με κόμμωση Μινωική, οι οποίοι πλησιάζουν καθήμενο άτομο που συνοδεύεται  από γρύπα επί κλίμακος, διαμορφώνοντας έτσι μία σκηνή η οποία ομοιάζει εκπληκτικά με λεπτομέρεια τοιχογραφίας της Ξεστής 3, όπου το καθήμενο πρόσωπο πιθανώς ταυτοποιείται με την Μινωική θεά![NOTE19]

Mozaics «Griffin» from the Gonur royal tomb 3210 (Restoration and partly reconstruction by A. Shayimova).

Fig. 46. Court grave C4, scaraf with griffin of glossy (cat. 621)

Γρύπας από τον τύμβο #6 του Noin-Ula, Rudenko 1962, LXVII

relief from Tell Halaf depicting a griffin (Griffin-British Museum 1920.1211.351-IMG 3989-gradient.jpg)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Morgan, L. 2010. "An Aegean Griffin in Egypt: The Hunt Frieze at Tell el-Dabca,"  Egypt and the Levant 20, pp. 303–323.

Morgan, L. 2004. “Feline Hunters in the Tell El-Dabʿa Paintings: Iconography and Dating,” Ägypten und Levante / Egypt and the Levant 14, pp. 285-298.

Beth Ann Judas, 2015. "Keftiu and Griffins: An Exploration of the Liminal in the Egyptian WorldView," Current Resaerch in Egyptology, ed. M. S. Pinarello, J. Yoo, J. Lundock, C. Walsh, Oxford / Philadelpeia, pp. 123-134.

Sarianidi, V., N. A. Dubova, K. Samurskiy. 2020. Treasures of Ancient Margiana, Moscow.

Lilyquist, C. 2020. Excavations at Thebes. The Earl of Carnarvon and The Metropolitan Museum of Art at Carnarvon Tomb 62 and Surrounds, Interactive digital application.

https://crossasia-journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/ao/article/view/10616/10450

Lymer, K. 2018. "Griffins, Myths and Religion — a review of the archaeological evidence from ancient Greece and the early nomads of Central Asia," Art of the Orient 7, pp. 9-25.

https://www.jstor.org/stable/30096666

H. Frankfort, H. 1936/1937. "Notes on the Cretan Griffin," The Annual of the British School at Athens 37), pp. 106-122.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/757599

Göktürk Ömer ÇAKIR. 2012. "Binyılların Ağında Antik Ön Asya Grifonu: Kaynakları, Yayılımı ve  itolojik Bağlantıları Hakkında Notlar," MSGSÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 5 (Bahar), pp. 50 - 68.

τελευταίος εμπλουτισμός - τροποποίηση την 12.10.22 

ΑΙΓΑΙΑΚΗ - ΜΙΝΩΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΗΝ ΦΑΡΑΩΝΙΚΗ ΝΑΥΤΙΚΗ ΒΑΣΗ PERU-NEFER

ΑΙΓΑΙΑΚΗ - ΜΙΝΩΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΗΝ ΦΑΡΑΩΝΙΚΗ ΝΑΥΤΙΚΗ ΒΑΣΗ PERU-NEFER

Η Φαραωνική ναυτική βάση της XVIII δυναστείας στο Peru-nefer από τον ερευνητή Bietak έχει ταυτοποιηθεί με το Tell el-Dabca/cEzbet Helmy, όπου ευρίσκετο η Άβαρις, πρωτεύουσα των λεγομένων Hyksos / Amu. Έχει επιπρόσθετα υποστηριχθεί ότι ο λιμένας απετέλεσε την πύλη εισόδου των Αιγαίων στην Αίγυπτο.[NOTE0]

Εικ. 1: Θέση του Tell el-Dab^ca στο Δέλτα του Νείλου

Εικ. 2: Papyrus EA 10056,1 αναφέρων τα πλοία των Keftiu στο ναυπηγείο της βάσεως του Peru-nefer

Εικ. 3: Ανασύνθεση αποσπάσματος ανάγλυφου από ασβεστοκονίαμα με Μινωικό ιερατικό / τελετουργικό περιεχόμενο από το ανάκτορο G στο Tell el-Dab^ca/^cEzbet Helmy

Κοντά στην βάση της κλίμακας που οδηγεί στο ανάκτορο G της Αβάριος ευρέθησαν θραύσματα από την αναπαράσταση μιας γυναίκας, ύψους περίπου δύο μέτρων, ενδεδυμένης με πτυχωτό τελετουργικό ένδυμα[NOTE02] Εκτιμάται ότι πρόκειται γιά παράσταση θεάς ή βασίλισσας. Πέραν των θραυσμάτων που προέρχονταν από τοιχογραφίες εντοπίσθηκαν επίσης ανάγλυφα από κονίαμα κοντά στην πλευρική θύρα του ανακτόρου G. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται απεικονίσεις από τμήματα ζώων με κίτρινα κέρατα και άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένου ενός άνδρα με ράβδο ανά χείρας, που πιθανότατα ανήκει σε μια εικόνα Μινωικής θεϊκής αναπαραστάσεως (Εικόνα 3).[NOTE04] Εκτός των Μινωικών τοιχογραφιών, το ανάκτορο G έδωσε επίσης θραύσματα έργων ζωγραφικής με Αιγυπτιακά διακοσμητικά θέματα, τα οποία ευρίσκονται όμως σε κακή κατάσταση, όμως φαίνεται σαφώς ότι είναι επηρεασμένα από την Μινωική τέχνη, αφού ακολουθούν τις οικείες σε αυτήν χρωματικές συμβάσεις.[NOTE06]

Εικ. 4: Ανασύνθεση διαζώματος με σκηνή ταυροκαθαψίων από το Tell el-Dab^ca/^cEzbet Helmy 

Βορείως του ανακτόρου G, έξω από τον τοίχο του περιβόλου, υπήρχε ένα εργαστήριο το οποίο φαίνεται ότι εξυπηρετούσε την παραγωγή στρατιωτικού εξοπλισμού. Στο εργαστήριο ευρέθησαν πολλά βλήματα για σφενδόνες, κατασκευασμένα από τραβερτίνη, και δύο σωροί με συνολικά πάνω από 140 χάλκινες αιχμές βέλους. Η Υστερο - Ελλαδική τυπολογία τους μαρτυρεί ότι τέτοια εξαρτήματα απετέλεσαν εισαγωγές από την Ελλάδα και συναρμολογήθηκαν στο εργαστήριο (Εικ. 5).[NOTE08] Ένα τρίτο εργαστήριο αποτελούμενο από πολλά κτίρια ήταν συνδεδεμένο με το βόρειο τμήμα του ανακτόρου F, το οποίο από τον MacGillivray έχει θεωρηθεί ως Μινωικό φυλάκειο στην ναυτική βάση του Peru-nefer.[NOTE010] Όλα τα προαναφερθέντα εργαστήρια χρονολογούνται από την ύστερη βασιλεία του Tuthmosis III και του Amenophis IΙ (δεύτερο ήμισυ του 15ου αιώνα π.Χ.).[NOTE012]

Εικ. 5: Αιχμές βέλους της Υστερο-Ελλαδικής περιόδου προερχόμενες από εργαστήριο ελεγχόμενο από το ανάκτορο G στο Tell el-Dab^ca/^cEzbet Helmy 

ΑΙΓΑΙΑΚΑ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ AMARNA

Στην Αίγυπτο Mινωικά χαρακτηριστικά όπως o γρύπας με το προσαρμοσμένο σπειροειδές σχέδιο στα φτερά και με ένθετες παραστάσεις κατά την ακολουθούμενη στην Αιγαιακή μεταλλοτεχνία τακτική, η αναπαράσταση του ανεστραμμένου τοπίου και του καλπάζοντος ζώου εμφανίζονται σπανίως, γιά παράδειγμα στον πέλεκυ και την μάχαιρα του Ahmose, τα οποία ευρέθηκαν στον τάφο της μητέρας του, της βασίλισσας Ahhotep II. Επί ξίφους από τον τάφο της παραπάνω απεικονίζονται παραστάσεις με το διακοσμητικό θέμα του καλπασμού στην μία πλευρά, με λέοντα απειλούντα ταύρο, παρέχοντας παράλληλα με ξίφη των Μυκηναϊκών τάφων.[ANOTE00] Αξιοσημείωτο είναι ότι η τελευταία έχει θεωρηθεί, κατά μίαν άποψη, ως Μινωικής καταγωγής![ANOTE02] Η ερμηνεία του ονόματός της είναι 'η σελήνη είναι ικανοποιημένη' ή 'ειρήνη της σελήνης' ή 'αυτή που τιμά τον Ah” (δηλαδή τον Ασιάτη θεό της σελήνης). Σε μιά σύντομη παρέκβαση σημειώνουμε ότι κατά τον Ηρόδοτο, Hdt. 2.43.2, ο Ηρακλής υπήρξε Αιγύπτιος θεός, είχε δε μητέρα την Αλκμήνη, της οποίας το όνομα, κατά περίεργο τρόπο, σχετίζεται με αυτό της σελήνης (μήνη είναι η σελήνη), παραπέμποντας (;) στην Ahhotep!

Εικ. A1: Τελετουργικός πέλεκυς ευρεθείς στον τάφο της Ahhotep φέρον και Μινωικό γρύπα! 

Τα Μινωικά διακοσμητικά θέματα εμφανίσθηκαν και σε οροφογραφίες των τάφων της περιόδου της Hatshepsut, γιά παράδειγμα σε αυτόν του Senenmut, επιβίωσαν δε ως την περίοδο της Amarna.

Στον τάφο του Qenamun, επιστάτη της ναυτικής βάσεως Peru-nefer, συναντώνται πράγματι: το θέμα του καλπασμού αλλά και το ανεστραμμένο τοπίο. Στον ίδιο τάφο βρίσκουμε απεικονίσεις όπλων, όπως φαρέτρας με διακόσμηση τρέχουσας σπείρας καθώς και θωρακίσεως τα οποία όλα έχουν χαρακτηρισθεί ως Μυκηναϊκά ή Αιγαιακά.

Εικ. A2: Αργυρό Αιγυπτιακό ομοίωμα σκάφους Μινωικού τύπου ευρεθέν στον τάφο της Ahhotep

Μεταξύ των διακοσμητικών στοιχείων των τοιχογραφιών περιλαμβάνονται σκηνές με αναπηδώντες ταύρους καθώς και ταυρομαχίες εν συνδυασμώ με τον λαβύρινθο και τον ήμι - ρόδακα.[ANOTE04] Πιθανώς ως συνέχεια αυτών των σκηνών υπάρχουν παραστάσεις με ακροβάτες που περπατούν με τα χέρια επί του δαπέδου μέσα σε περιβάλλον φοινικοδένδρων, ένας νέος διέρχεται από σπίτια σε αγώνα δρόμου, και στην ίδια ζωφόρο άνδρας ενδεδυμένος με μακρύ ένδυμα, ίσως ιερέας, στέκεται μπροστά στην ίδια όψη. Υπάρχουν επίσης θραύσματα από πλήρεις μορφές, όπως γενειοφόροι άνδρες. Μεταξύ των ανακατασκευασμένων ζωφόρων ευρίσκουμε επίσης λέοντες που κυνηγούν οπληφόρα ζώα και λεοπαρδάλεις να καταδιώκουν ελάφια. Στην ανώτερη τάξη των αρπακτικών ευρίσκουμε έναν γρύπα. Υπάρχουν επίσης παραστάσεις όπου κυνηγοί με σκύλους επιτίθενται σε άγρια ζώα, παραπέμπουσες σε σκηνές από την Αγία Ειρήνη Κέας.[ANOTE06] Οι σκηνές είναι εντεταγμένες στο φυσικό περιβάλλον, που περιλαμβάνει πέτρες και βράχους, βότσαλα ποταμών και υποβαθμισμένη βλάστηση. Αυτές οι αναπαραστάσεις θα μπορούσαν να έχουν τοποθετηθεί στην αίθουσα όπου το διάζωμα με την ταυρομαχία, ως ένδειξη της ιεραρχίας που υφίσταται στην φύση, σύμφωνα με την ιδεολογία της Μινωικής κοινωνίας. Όλα τα εμβλήματα και τα χαρακτηριστικά είναι σαφώς Μινωικά. Δεν υπάρχει τίποτα Αιγυπτιακό σε αυτά. Τα μόνα εικονογραφικά χαρακτηριστικά που παραπέμπουν στην εξουσία είναι Μινωικά ανακτορικά εμβλήματα, τα οποία φαίνεται να προέρχονται από το ανάκτορο Κνωσού άμεσα ...

Εικ. A3: Οροφογραφία με κεφαλές ταύρων και ρόδακες XVIII δυναστείας, ευρεθείσα στον τάφο του Amenhotep III (Malkata, Thebes)

Τα σημαντικά κτίρια στο συγκρότημα του ανακτόρου του Amenhotep III στην θέση Malkata ήταν διακοσμημένα με έργα ζωγραφικής στο δάπεδο, τους τοίχους και την οροφή. Το μερικώς αποκατεστημένο τμήμα μιας οροφογραφίας, που εικονίζεται παραπάνω, ανακαλύφθηκε αντίκρυ από ένα δωμάτιο δίπλα στο υπνοδωμάτιο του φαραώ. Περιλαμβάνει ένα επαναλαμβανόμενο σχέδιο τρεχουσών σπειρών με ρόδακες εναλλασσόμενο με βουκράνια. Παρόμοια σχέδια οροφής, ζωγραφισμένα και διαμορφωμένα σε γύψο, έχουν ανασκαφεί λίγο ενωρίτερα σε διάφορες θέσεις του Αιγαίου.

Εικ. A4: Η Νεφερτίτη φέρουσα Αιγαιακά μηνοειδή ενώτια

Εικ. A5: Αίθουσα του θρόνου στο ανάκτορο F της Αβάριος

ΤO ΕΛΑΙΟΔΕΝΔΡΟ ΣΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΑΙΩΝ

Εικ. Β1: Θραύσμα αναγλύφου με παράσταση του Akhenaten φέροντος κλάδο ελαίας

Σε αυτό το θραύσμα διατηρείται μόνο το όμορφα σκαλισμένο αριστερό χέρι του Akhenaten, που κρατάει ένα κατάφορτο με καρπό κλάδο ελαίας που μοιάζει να λούζεται από τις ακτίνες του ήλιου. Ολόκληρη η σκηνή θα έδειχνε τον βασιλέα όρθιο ακριβώς κάτω από τον ηλιακό δίσκο, αντικρίζοντα μιάν εληά από όπου έχει κόψει ένα κλαδί. Τα άνω κλαδιά του δέντρου είναι στα δεξιά κατά μήκος του κάτω άκρου του λίθου. Το κείμενο στην επάνω δεξιά πλευρά έχει καταστραφεί σκοπίμως, αφήνοντας μόνο ολίγα ίχνη των ιερογλυφικών. Αυτό το ανάγλυφο βρίσκεται επί του παρόντος στο Ägyptisches Museum und Papyrussammlung στο Βερολίνο, με μακροπρόθεσμο δανεισμό με αντάλλαγμα δύο κεφαλές σε γύψο που ανασκάφηκαν στην Amarna. Αυτές οι κεφαλές εμφανίζονται στην αίθουσα γκαλερί Amarna του Μουσείου.

Η ιδιαίτερη προβολή της ελιάς κατά την περίοδο el-Amarna υποδηλώνει ότι από την εποχή του Akhenaten και μετά, αυτή κατέστη σημαντικό μέρος της Αιγυπτιακής ζωής. Οι επαφές της Αιγύπτου με τον Μυκηναϊκό κόσμο αυτήν την περίοδο εκτιμώνται ως το στοιχείο που έδωσε την ώθηση για τη δημιουργία των πρώτων ελαιώνων στην Αίγυπτο. Επιπρόσθετα σημειώνεται ότι υπάρχουν στοιχεία τα οποία πιστοποιούν ότι τουλάχιστον κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, η εξαγωγή ελαιολάδου από την Μυκηναϊκή Ελλάδα στην Αίγυπτο είχε αναδειχθεί σε σημαντική συνιστώσα των διακρατικών εμπορικών σχέσεων.[BNOTE00]

ΣΥΡΟ – ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΜΦΟΡΕΙΣ ΑΠΟ ΤΡΑΒΕΡΤΙΝΗ ΣΤΗΝ ΚΝΩΣΣΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΙΓΥΠΤΙΑΚΕΣ ΘΗΒΕΣ

(αριστ.) Αμφορέας από τραβερτίνη (Κατσαμπάς Ηρακλείου Κρήτης ΥΜ Ib – II)[11_0a]
(δεξ.) Αμφορέας από τραβερτίνη, Θήβες (Wady Qurud. Δυναστεία XVIII)[11_0b]

This travertine amphora with an attached stand is modeled after a vessel type called a Canaanite jar.[11_1] Commodities such as wine and oil were traded throughout the Eastern Mediterranean and imported into Egypt from the Levant in Canaanite jars from the time of the Middle Kingdom.[11_2] The tomb of Rekhmire, which dates to the reign of Thutmose III, is decorated with scenes showing the princes of Retenu[11_3] bringing as tribute amphorae of this kind, labeled as containing incense. [11_4] And indeed, analyses of residues found in New Kingdom amphorae from Amarna have shown that they contained pistacia resin, a substance from the Levant used as incense.[11_5]

Later in the New Kingdom, this vessel shape was incorporated into the Egyptian pottery corpus and produced locally. [11_6] The Egyptian-made pottery jars were produced in marl clays and covered with light-colored polished slips that resemble the polished stone used here. [11_7] Large numbers of such jars have been recovered from the palaces of Amenhotep III at Malqata, where, according to hieratic dockets inscribed on them, [11_8] they contained wines from all over Egypt that were used in the Sed festivals of the king. Similar vessels resting on stands are frequently depicted in vineyard and estate scenes in other New Kingdom tombs. [11_9]

The present jar was found in the tomb of the three foreign wives of Thutmose III. It is still full of hardened ointment. The jar may originally have been closed with a small disk of alabaster to protect its valuable contents, although no lid survives.

An identical jar, now in Cairo, was found by the Egyptian Expedition of The Metropolitan Museum of Art in a burial of the early Eighteenth Dynasty in Deir el-Bahri.[11_10] Another example, this one inscribed for Thutmose III, was found in a tomb on Crete,[11_11] and a third was discovered reused in the burial of Psusennes I (r. 1040-992 B.C.), of the XXI-st Dynasty, at Tanis.[11_12] A jar and stand of the same type inscribed for Amenhotep II, formerly in the Gallatin Collection and now in the Metropolitan Museum, is thought to have come from this king's tomb.[13] Jars of similar shape with attached or accompanying stands have also been found in the tombs of Maiherperi, a courtier of Hatshepsut and Thutmose III,[11_14] and Yuya, the father-in-law of Amenhotep III, in the Valley of the Kings.[11_15]

RECONSTRUCT TELL EL-DABA

ΟΜΟΙΩΜΑ ΠΛΟΙΑΡΙΟΥ ΣΕ ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΤΑΦΟ ΤΟΥ GUROB

Πέραν του ελλαδικού οικισμού της Ύστερης Εποχής του Χαλκού,[ΓNOTE00] στην Gurob ανευρέθη και ομοίωμα πεντηκοντόρου σκάφους επί τροχών, το οποίο από την Wachsmann αναγνωρίσθηκε ως ακολουθούν το Μυκηναϊκό πρωτότυπο, όπως, άλλωστε, και το αργυρό ομοίωμα το οποίο ανεσκάφη στον τάφο της Ahhotep.[ΓNOTE02]

The Gurob Ship-Cart Model, port-side view of the model

(Petrie Museum negatives no. 904; photo courtesy Petrie Museum of Egyptian Archaeology; p. 5)

Η Wachsmann συσχετίζει το τροχήλατο ομοίωμα πλοίου του Gurob (τάφος 611) με το πλοίο επί του οποίου επέβαινε ο Διόνυσος κατά την θριαμβευτική πομπή των Ανθεστηρίων, το οποίο απαντάται στην ζωφόρο του Αττικού Ημερολογίου. Στενότερη χρονολογική συσχέτιση με το Αιγαίο βεβαίως αναγνωρίζει βασιζόμενη σε πήλινο θραύσμα ομοιώματος πλοίου από τον Πύργο Λιβανάτων (αρχαία Κύνος, ΥΕ ΙΙΙc1b).[ΓNOTE04]

Wachsmann emphasizes that the Gurob model's prototype is the Late Helladic galley. These galleys were first used by the Mycenaeans; the Sea Peoples adopted and adapted them to their needs, and according to Wachsmann, Cyprus assisted in the continuation of the Mycenaean Greek galley type across the Greek Dark Ages (c. 1100–800 BC). Other iconographic representations of Helladic ships from Egypt are seen in Medinet Habu and Dakhla Oasis.[ΓNOTE06]

To Wachsmann, Ahhotep's silver model was made by Egyptian artisan(s) but received Aegean influences. Specifically, it resembles Minoan iconographic parallels (e.g. the paddled flotilla in the miniature frieze – West House, Akrotiri, Thera) and replicates a relatively small and narrow ten-oared Minoan prototype vessel, with the carriage possibly being a Hyksos influence.[ΓNOTE08] Finally, through a series of pieces of evidence, Wachsmann suggests that Ahhotep's silver model could have been plunder taken by the Egyptians during the conquest of Avaris by Kamose or Ahmose, a scenario that accepts the Minoan presence at Avaris under Hyksos rule. Material culture – notably the Minoan frescoes at Avaris – supports the author in his ‘plunder hypothesis’, but only if the date of these murals is accepted as Hyksos rather than Thutmosid Period. His discussion of the construction of Minoan vessels on Egyptian soil, on the basis of textual evidence, is equally challenging.[ΓNOTE10] In effect, because of the fluid interpretation of material culture and texts, the Minoan/Aegean presence in the Delta in the Hyksos Period and/or Eighteenth Dynasty is controversial to the point that scholars can only hypothesise on the topic. It is certain that some readers may find this chapter rather provocative, as it reflects a warm debate in the field.

Appendix 6 (by Ruth Siddall) re-describes the colours on the Gurob model and any unattached pieces (white, red, yellow, blue), and the way pigment samples were analysed. Wachsmann suggests that some pigments used on the item were likely to have been imported from the Aegean (e.g. saffron for yellow pigment).[ΓNOTE12] In my opinion, such a notion would appear sensible, especially when considering the sources of colour inspiration for the model (appendix 3).

Πράγματι στον τάφο 11, αλλά και στον 600, ευρέθη αδράχτι ιδιόμορφου μη Αιγυπτιακού τύπου, το οποίο αντίθετα ταυτοποιήθηκε με ανάλογα από το Αιγαίο. Ο χαρακτηρισμός του ευρήματος ως Αιγαιακού επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι στον τάφο 600 ευρέθησαν επίσης κεραμεικά Αιγαιακής προελεύσεως, η δε Barber υπεστήριξε ότι το αδράχτι του τάφου 11 είναι Αιγαιακής σχεδιάσεως μεν, αλλά τοπικής κατασκευής και μάλιστα, πιθανότατα, από τοπικά υλικά.[ΓNOTE14] Επιπρόσθετα η ίδια υπεστήριξε ότι στον τάφο 600 είχε ταφεί νεκρός από το Αιγαίο.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

NOTE0. Morgan 2007, P. 123.

NOTE02. Bietak 2010, n. 53.

NOTE04. Bietak 2010, n. 54.

NOTE06. Bietak 2010, n. 55.

NOTE08. Bietak 2010, n. 56.

NOTE010. MacGillivray 2009, p. 165.

NOTE012. Bietak 2010, n. 57.

------------

ANOTE00. Davis 2016, pp. 148-149.

ANOTE02. Kelder et al. 2018, p. 12.

ANOTE04. Bietak 2010, fig. 2.5

ANOTE06. Marinatos and Morgan 2005; Bietak et al. 2012/2013.

----------

BNOTE00. Κονιδάρης 2019, σημ. 555.

----------

[ΓNOTE00]. Petrie 1890, pp. 33-40 (§65-79).

[ΓNOTE02]. Wachsmann 2008a, 2008b, 2012; Brönn 2006, pp. 66, 70; Hankey 1993, pp. 13-14; Sweeney 2009, pp. 89-90; Emanuel 2014. Για την αναπαράσταση του ευρήματος UC 16044 βλ. Institute for the Visualization of History, Inc., Gurob Ship-Cart Model, Photograph Catalogue

(http://www.vizin.org/Gurob/Gurob_final_4Mac/Gurob_VRML_html-pgs/Gurob_photo-catalogue_home.html).

[ΓNOTE04]. Wachsmann 2012, p. 120, fig. 3-41.

[ΓNOTE06]. Wachsmann 2013, p. 33, 59.

[ΓNOTE08]. Wachsmann 2013, p. 91-97.

[ΓNOTE10]. Wachsmann 2013, p. 97.

[ΓNOTE12]. Wachsmann 2013, p. 245.

[ΓNOTE14]. Κονιδάρης 2019, σημ. 737.

----------

[11_0a]. Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου αρ. 2409.

[11_0b]. Thutmose III, 1479 – 1425 b.c. The Metropolitan Museum of Art, New York, Rogers Fund, acc. nr. 1918 18.8.19.

11_1. Grace 1956, pp. 80-81; Amiran 1970, pl. 43; Bourriau 1990, p. 18.

11_2. Dorothea Arnold, F. Arnold, and S. J. Allen 1995, pp. 27-29, fig. 6.

11_3. Norman de G. Davies 1935, pl. x; Norman de G. Davies 1943, pls. XXII, XXIII (top registers).

11_4. Virey 1889, pp. 37-38; Norman de G. Davies 1943, p. 28, pls. II, XXI.

11-5. Serpico and White 1998, p. 1038; Serpico and White 2000, pp. 434-36.

11_6. Peet and Woolley 1923, pl. LII (Type XLII/67, XLIII/120), pl. LIII (Type LXX/130); Frankfort and Pendlebury 1933, pp. 112-13 (Types XVI, "Wine jars," XVII, "Two-handled bottles," XIX, "Two-handled jars"); Rose 1984, pp. 135, fig. 10.1 (Types 20, 21), 137.

11_7. Nicholson and Rose 1985, p. 136; Bourriau and Nicholson 1992, p. 56.

11_8. Hayes 1951; Hayes 1959, p. 248, fig. 151.

11_9. Norman de G. Davies 1923, pl. XXX (Nebamun, Theban tomb 90).

11_10. Egyptian Museum, Cairo, 45638. Deir el-Bahri, CC4I, Pit 3, chamber B, burial 4; Lansing 1917, pp. 17, fig. 18 (second from left), 21.

11_11. Karetsou and Andreadaki-Blasaki 200o, pp. 220¬21; Lilyquist 1995, p. 41, no. 95, figs. 90, 91.

11_12. Montet 1951, pp. 93-94, no. 331, pl. LXII.

11_13. Metropolitan Museum of Art, New York, 66.99.23. Cooney 1953, p. 7, no. 21, pl. XVIII; Lilyquist 1995, p. 53, no. BB, fig. 146.

11-14. Daressy 1902, pp. 12-13, pl. IV, 24007

11_15. Quihell 1908, p. 48, pl. XXIV.

---------------------------------------------------------------------

[2_14]. Petrie 1890, pp. 33-40 (§65-79).

[2_15]. Wachsmann 2008a, 2008b, 2012; Brönn 2006, pp. 66, 70; Hankey 1993, pp. 13-14; Sweeney 2009, pp. 89-90; Emanuel 2014. Για την αναπαράσταση του ευρήματος UC 16044 βλ. Institute for the Visualization of History, Inc., Gurob Ship-Cart Model, Photograph Catalogue

(http://www.vizin.org/Gurob/Gurob_final_4Mac/Gurob_VRML_html-pgs/Gurob_photo-catalogue_home.html).

ΕΙΚΟΝΕΣ

Εικ. 1: Θέση του Tell el-Dabca στο Δέλτα του Νείλου
Google Maps

Εικ. 2: Papyrus EA 10056,1 αναφέρων τα πλοία των Keftiu στο ναυπηγείο της βάσεως του Peru-nefer
https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA10056-1

Εικ. 3: Ανασύνθεση αποσπάσματος αναγλύφου από ασβεστοκονίαμα με Μινωικό ιερατικό / τελετουργικό περιεχόμενο από το ανάκτορο G στο Tell el-Dabca / cEzbet Helmy
Bietak 2010, fig. 2.4, γραφικά Marian Negrete Martinez

Εικ. 4: Ανασύνθεση διαζώματος με σκηνή ταυρομαχίας από το Tell el-Dabca/cEzbet Helmy
Bietak 2010, fig. 2.5, γραφικά Marian Negrete Martinez

Εικ. 5: Αιχμές βέλους της Υστερο-Ελλαδικής περιόδου προερχόμενες από εργαστήριο ελεγχόμενο από το ανάκτορο G στο Tell el-Dabca/cEzbet Helmy, Bietak 2010, fig. 2.6

Εικ. A1: Τελετουργικός πέλεκυς ευρεθείς στον τάφο της Ahhotep φέρον και Μινωικό γρύπα!
Luxor Museum, JE 4673, Kelder et al. 2018

Εικ. A2: Αργυρό Αιγυπτιακό ομοίωμα σκάφους Μινωικού τύπου ευρεθέν στον τάφο της Ahhotep
Luxor Museum, JE 4682, Kelder et al. 2018

Εικ. A3: Οροφογραφία με κεφαλές ταύρων και ρόδακες XVIII δυναστείας, ευρεθείσα στον τάφο του Amenhotep III (Malqata, Thebes)
New York, The Metropolitan Museum of Art, 11.215.451

Εικ. A4: Η Νεφερτίτη φέρουσα Αιγαιακά μηνοειδή ενώτια
Kelder et al. 2018, fig. 7.

Εικ. A5: Αίθουσα του θρόνου στο ανάκτορο F της Αβάριος
Κονιδάρης 2016, Εικ. 26

Εικ. Β1: Θραύσμα αναγλύφου με παράσταση του Akhenaten φέροντος κλάδο ελαίας
1353-1323 π.Χ., MMA 1981.449

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

1. Bietak, M. 2010. "Minoan presence in the pharaonic naval base of Peru-nefer," in Cretan Offerings: Studies in Honour of Peter Warren (BSA Studies 18), ed. O. Krzyszkowska, London, pp. 11-24.

2. Kelder, J. M., S. E. Cole, and E. H. Cline. 2018. “Memphis, Minos, and Mycenae: Bronze Age Contact between Egypt and the Aegean,” in Beyond the Nile: Egypt and the Classical World, ed. S. E. Cole, Los Angeles, pp. 9-17.

3. Κονιδάρης, Δ. 2016. Οι Χετταίοι και ο κόσμος του Αιγαίου, Αθήνα.

4. Schofield, L. and R. B. Parkinson. 1994. "Of Helmets and Heretics: A Possible Egyptian Representation of Mycenaean Warriors on a Papyrus from El-Amarna," The Annual of the British School at Athens 89, pp. 157-170.

5. Shaw, I, 2013. Ancient Egyptian Technology and Innovation, London / New Delhi / New York / Sydney.

6. Davis, A. L. 2016. "Egyptian and Minoan Relations during the Eighteenth Dynasty/Late Bronze Age" (diss. Brown Univ.).
https://repository.library.brown.edu/studio/item/bdr:674114/

7. Morgan, L. 2010. "An Aegean griffin in Egypt: The hunt frieze at Tell el Dab‘a," in Egypt and the Levant. International Journal for Egyptian Archaeology and Related Disciplines XX, pp. 303-323.

8. https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?assetId=36675009&objectId=139810&partId=1

9. https://www.orea.oeaw.ac.at/en/research/tell-el-daba-publications/tell-el-daba-late-minoan-wall-paintings/

TELL EL-DABA: LATE MINOAN WALL PAINTINGS

10. Lilyquist, L. 2013. "Remarks on Internationalism: The Non-Textual Data," in Cultures in Contact: From Mesopotamia to the Mediterranean in the Second Millennium B.C. (Metropolitan Museum of Art Symposia), ed. J. Aruz, S. B. Graff, and Y. Rakic, pp. 268–73.

11. Roehrig, C. H., R. Dreyfus, C. A. Keller. 2006. Hatshepsut, from Queen to Pharaoh, The Metropolitan Museum of Art, New York.

Allen, S. J. 2006. “Amphora-Shaped Jar on Stand,” in Hatshepsut, from Queen to Pharaoh (The Metropolitan Museum of Art), ed. C. H. Roehrig, R. Dreyfus, C. A. Keller, New York.pp. 227-228.

12. Sfakianou Bealby, M. 2015. Rev. of S. Wachsmann. The Gurob Ship-Cart Model and Its Mediterranean Context, in Birmingham Egyptology Journal 3, pp. 1-4. (http://birminghamegyptology.co.uk/wp-content/uploads/2013/01/Review-of-Wachsmann.pdf)

13. Morgan, L. The Hunt Frieze (from ceremonial palace F), <http://www.wall-paintings-ted.de/hunt-frieze.html> (29 March 2020).

14. MacGillivray, J. A. 2009. "Thera, Hatshepsut, and the Keftiu: crisis and response in Egypt and the Aegean in the mid-second millennium bc," in Time’s Up! Dating the Minoan eruption of Santorini (Monographs of the Danish Institute at Athens 10) Acts of the Minoan Eruption Chronology Workshop, Sandbjerg November 2007 initiated by Jan Heinemeier & Walter L. Friedrich, ed. D. A. Warburton, Naryana, pp. 154-170.

15. Marinatos, Ν. and L. Morgan. 2005. “The Dog Pursuit Scenes from Tell el-Dab'a and Kea,” in Aegean Wall Paintings (BSA Studies 13), ed. L. Morgan, London, pp. 119–122.
http://users.uoi.gr/gramisar/prosopiko/vlaxopoulos/Cameron_Morgan/KEF6.pdf

16. Bietak, M., C. von Rüden, J. Becker, J. Jungfleisch, L. Morgan and E. Peintner. 2012/2013. “Preliminary Report of the Tell el-Dab`a Wall Painting Project – Season 2011/2012,” Egypt and the Levant 22/23 (2012/2013), pp. 127-143.

17. Morgan, L. 2004. "Feline hunters in the Tell el-Dabʿa paintings: Iconography and dating," Ägypten und Levante / Egypt and the Levant 14, pp. 285-298.

18. Morgan, L. 2007. "Paintings, Harbors, and Intercultural Relations," in Krinoi kai Limenes. Studies in Honor of Joseph and Maria Shaw (INSTAP 7), ed. P. P. Betancourt, M. C. Nelson, H. Williams, pp. 117-130.
https://www.academia.edu/41468148/Paintings_Harbors_and_Intercultural_Relations_Lyvia_Morgan?email_work_card=minimal-title

19. Aslanidou, K. 2012. "Some Textile Patterns from the Aegean Wall-Paintings of Tell el-Dab‘a (‘Ezbet Helmi): Preliminary Reconstructions and comparative Study," in KOSMOS Jewellery, Adornment and Textiles in the Aegean Bronze Age (Aegaeum 33), ed. M.-L. Nosch and R. Laffineur, Leuven / Liege, pp. 311-316.
https://www.academia.edu/2773477/SOME_TEXTILE_PATTERNS_FROM_THE_AEGEAN_WALL_PAINTINGS_OF_TELL_EL_DAB_A_EZBET_HELMI_PRELIMINARY_RECONSTRUCTIONS_AND_COMPARATIVE_STUDY?email_work_card=minimal-title

20. Κονιδάρης, Δ. 2019. Ο πρώιμος Αιγυπτιακός πολιτισμός και οι αλληλεπιδράσεις με το Αιγαίο, Αθήνα.

21. Wachsmann, S. 2013. The Gurob Ship-Cart Model and Its Mediterranean Context, Texas A & M University Press.
https://www.academia.edu/4595038/The_Gurob_Ship_Cart_Model_and_Its_Mediterranean_Context

22. Bietak, M. 2018. “The Many Ethnicities in Avaris: Evidence from the northern borderland of Egypt,” in From Microcosm to Macrocosm: Individual households and cities in Ancient Egypt and Nubia, ed. J. Budka and J. Auenmüller, pp. 79-98.

https://www.sidestone.com/books/from-microcosm-to-macrocosm

εμπλουτισμένο απόσπασμα από το βιβλίο Ο Πρώιμος Αιγυπτιακός Πολιτισμός και οι αλληλεπιδράσεις με το Αιγαίο, κεντρική διάθεση ΙΝΦΟΓΝΩΜΩΝ

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ: 11.05.2022

https://www.researchgate.net/publication/395809647_MERIKES_SYSCHETISEIS_AIGAIOU_-MINOITON_ME_TEN_AIGYPTO_KATA_TEN_EPOCHE_TOU_CHALKOU

ΜΕΡΙΚΕΣ ΣΥΣΧΕΤΙΣΕΙΣ ΑΙΓΑΙΟΥ -ΜΙΝΩΙΤΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

September 2025

DOI: 10.13140/RG.2.2.11927.64169