MEGIDDO AND THE AEGEAN

 MEGIDDO ΚΑΙ ΑΙΓΑΙΟ

Megiddo, στρώμα VIIA, ΥΕΧ II, 13ος αι. π.Χ.[1]

Το ιερό του ανακτόρου Μαλλίων και το ιερό της Μεγιδδώ, της Μέσης Εποχής του Χαλκού, μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά, τα οποία επιβάλλουν συνολική ερμηνεία.[8_20] Πράγματι τα ως άνω κεντρικά ιερά διαθέτουν την αυτή διαρρύθμιση, αμφότερα δε φαίνεται να αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στο σύμβολο του διπλού πελέκεως, το οποίο στα μέν Μάλια ανευρίσκεται εγχάρακτο ενώ στην Μεγιδδώ εμφανίζεται υπό την μορφή ορειχάλκινου αντικειμένου της μορφής αυτής. Στην Μεγιδδώ ανευρέθη επίσης μεγάλος λίθος με κεντρική οπή, του οποίου το ανάλογο ανεσκάφη στο δωμάτιο VII του ανακτόρου των Μαλλίων. Στο τελευταίο ανευρέθη κυκλικός κέρνος κυλινδρικού σώματος, ανάλογος του οποίου ανεσκάφη και στο ιερό 4040 της Μεγιδδώ. Πλείστα στοιχεία φαίνεται να υποδεικνύουν την λατρεία της αυτής θεάς στα δύο ιερά, συνδεόμενης μάλιστα με τον διπλό πέλεκυ, πιθανολογείται δε ότι πρόκειται για την  Aššara ή Asherah.[8_21] Πράγματι οι κέρνοι συχνά φέρουν τυποποιημένη επιγραφή περιέχουσα την λέξη a-sa-sa-ra.me η οποία εκτιμάται ότι αντιστοιχεί στην κερασφόρο θεά Astaroth,[8_22], [8_23] ενώ την συγκεκριμένη ερμηνεία έρχεται να στηρίξει η διαπίστωση της αυτής αρχιτεκτονικής διαρρυθμίσεως στο βόρειο ιερό του Rameses III στο Beth-San, το αποκαλούμενο ‘Οίκος της Ashtaroth’. Χωρίς να είναι γνωστή όλη η εικόνα στις λεπτομέρειές της, είναι σαφές ότι οι ομοιότητες και αναλογίες μεταξύ των προαναφερθέντων ιερών των αρχών της δεύτερης χιλιετίας πρίν από την εποχή μας σηματοδοτούν την ύπαρξη επαφών της Κρήτης με την Συρο – Παλαιστίνη, μάλιστα δε επαφών οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα την διάχυση θρησκευτικών ιδεών. Άλλωστε οι επαφές του Αιγαίου με την Μεγιδδώ συνεχίστηκαν και την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, αυτήν την φορά όμως μέσω των Μυκηναίων. Αυτό καταδεικνύεται από την ανασκαφή στην πόλη πληθώρας αντικειμένων Μυκηναϊκής κεραμεικής,[8_24] την ανεύρεση τάφων και τις διαπιστωμένες επιρροές στην τέχνη.[8_25] Θα πρέπει, στο σημείο αυτό, να προστεθεί ότι το όνομα a-sa-sa-ra εμφανίζεται παρόμοιο με αυτό της Λουβιανής θεάς Ashassarasmes, της Χεττιτικής Ishassaramis (Δέσποινας ή Βασίλισσας), της Χουριανής θεάς των όρκων Ishara, της Βεδικής Ishwara, της Χαναανιτικής Ashera - Μητέρας των Θεών, των φυτών και των ζώων – καθώς και της ομόλογής της Αιγυπτίας Aset/Hether (Isis/Hathor).[8_26] Τέλος ενδιαφέρουσα κρίνεται και η προσέγγιση του Fischer σύμφωνα με την οποία το όνομα της θεάς είναι Sara, συνιστά δε την μήτρα από όπου προέκυψε αργότερα η Ήρα![8_27]

Οι ανασκαφές στο Tel Megiddo έχουν αποκαλύψει την ύπαρξη ισχυρών διασυνδέσεων με τον Μινωικό πολιτισμό και το Αιγαίο εν γένει κατά την Εποχή του Χαλκού. Αρχαιολογικά ευρήματα, συμπεριλαμβανομένων κεραμεικών, τοιχογραφιών Μινωικoύ τύπου[3] και ενδείξεων για εμπόριο, υποδηλώνουν ότι η Μεγιδδώ αποτελούσε κρίσιμο κόμβο στις εμπορικές οδούς της Ανατολικής Μεσογείου.

Θραύσμα Μινωικής τοιχογραφίας από το Tell Kabri[4]

Οι Μινωίτες, ως ναυτική δύναμη, διατηρούσαν εκτεταμένα εμπορικά δίκτυα, εξάγοντας κεραμεικά, ειδώλια, ξίφη και πολύτιμα μέταλλα, ενώ εισήγαγαν πρώτες ύλες. Τα δίκτυά τους έφταναν έως την Αίγυπτο, τη Συρία και το Λεβάντε (σημερινό Ισραήλ/Παλαιστίνη), με σημαντικά ευρήματα σε θέσεις όπως το Tel Kabri και το Megiddo.

Μινωικές Τοιχογραφίες (Minoan-style Frescoes): Κατά τη διάρκεια της Μέσης και Ύστερης Εποχής του Χαλκού, τοιχογραφίες που παρουσιάζουν σαφή μινωική τεχνοτροπία (π.χ. ταυροκαθάψια, θαλάσσια διακοσμητικά θέματα) έχουν εντοπιστεί στην ευρύτερη περιοχή, υποδεικνύοντας την πολιτιστική επιρροή της Κρήτης στην αρχιτεκτονική των ανακτόρων του Λεβάντε.

Κεραμεική και Τέχνεργα: Στρώματα της Εποχής του Χαλκού στο Megiddo έχουν αποδώσει αντικείμενα που συνδέονται με το Αιγαίο, αν και η ανάλυση της ακριβούς προέλευσης (Μινωική ή Μυκηναϊκή) είναι συχνά αντικείμενο μελέτης.

"Caphtor" και οι Μινωίτες: Στις Βιβλικές αναφορές, η Κρήτη (νήσο προελεύσεως των Μινωιτών) αναφέρεται ως "Caphtor", συνδέοντας τον Μινωικό πολιτισμό με την ευρύτερη περιοχή.

Πολιτισμική Ανταλλαγή: Η Μεγιδδώ, όντας μια στρατηγικά τοποθετημένη πόλη-κράτος, λειτούργησε ως γέφυρα μεταξύ των Μεσογειακών πολιτισμών, της Αιγύπτου και της Μεσοποταμίας.

Αυτές οι διασυνδέσεις, αν και έμμεσες σε σχέση με μια άμεση μινωική αποίκιση, αποδεικνύουν την "παγκοσμιοποιημένη" φύση του εμπορίου και της πολιτιστικής επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο κατά την 2η χιλιετία π.Χ.[5]

Ιδιαίτερου ενδιαφέροντος είναι η συλλογή ελεφαντοστέϊνων αντικειμένων της Μεγιδδώ η οποία θεωρείται ως το σήμα κατατεθέν μιας διεθνούς εποχής διπλωματικών και καλλιτεχνικών ανταλλαγών μεταξύ της Συρο - Παλαιστίνης (Λεβάντε), της Αιγύπτου, της Ανατολίας και του Αιγαίου.[7] Τα παλαιότερα κιβώτια με ένθετα οστών του τάφου 16/H/50 της MEX III εκτιμώνται ως αποτυπώματα μιας χρονικής στιγμής κατά την οποία η πολυτελής κατανάλωση αντικειμένων κατασκευασμένων από σκελετικά υλικά ήταν πολύ πιο εντοπισμένη εντός της Λεβαντίνης.[9]

Το πιο αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό που συνδέει τα ελεφαντοστέϊνα πλακίδια του γρύπα της Μεγιδδούς με την τέχνη του Αιγαίου είναι η διακριτική απόδοση των σωμάτων των ζώων. Για αυτό το χαρακτηριστικό, η πιο κοντινή σύγκριση δεν προέρχεται από τη σφαίρα των τεχνών μικρής κλίμακας, αλλά μάλλον από αυτήν των μνημειωδών λίθινων ανάγλυφων: η περίφημη Πύλη των Λεόντων που σηματοδοτεί την είσοδο στις Μυκήνες στην ηπειρωτική Ελλάδα, χρονολογούμενη στα μέσα του 13ου αιώνα π.Χ.[10]

Διακοσμητικά θέματα όπως ο λεγόμενος ιερός κισσός και η τρικάμπυλη αψίδα φαίνεται επίσης να είναι εξ ολοκλήρου Αιγαιακά, παρουσιάζοντας στενή συσχέτιση με Αιγαιακές τέχνες άλλων μέσων, όπως ένα χρυσό κύπελλο που βρέθηκε σε τάφο στα Δενδρά στην ελληνική Αργολίδα.[11]

'Ιερός κισσός' σε πλακίδιο της Megiddo και σε χρυσό αγγείο από τα Δενδρά

Μικρογραφικές χρυσές εκδοχές διαδημάτων εμφανίζονται κατά την ΠΕ περίοδο στην Κρήτη ενώ οι χρυσοί κεφαλόδεσμοι είναι επίσης γνωστοί κατά την ΜΕ περίοδο. Η εμφάνισή τους στο νότιο Λεβάντε μπορεί να αποτελεί μια πρώιμη έκφραση υφολογικών επιρροών από την πολιτιστική σφαίρα του Αιγαίου, περισσότερο γνωστή από μεταγενέστερα παραδείγματα μυκηναϊκής επιρροής στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, η οποία σιγά σιγά εξαφανίστηκε μαζί με τη σταδιακή αφομοίωση των Λαών της Θάλασσας στο τοπικό πολιτιστικό περιβάλλον.[12]

Περίπου 87 ακέραια ή θραυσματικά αγγεία Αιγαιακού τύπου, κυρίως της ΥΕ  IIIA/IIIB περιόδου (14ος-12ος αι. π.Χ.), ανακαλύφθηκαν στην Μεγιδδώ (σημερινή Megiddo), υποδεικνύοντας την ύπαρξη ισχυρών εμπορικών και πολιτιστικών επαφών κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Τα ευρήματα εντοπίστηκαν σε ανακτορικές, οικιστικές και ταφικές ζώνες, αναδεικνύοντας τη σημασία τους γιά τοπική αριστοκρατία.[13]

Υπογραμμίζεται ότι κατά τον P. W. Stockhammer μεταξύ των προαναφερθέντων κεραμεικών απο τις περιοχές H και K συμπεριλαμβάνονται τόσον εισαγόμενα όσον και τοπικές απομιμήσεις.[15] Η μελέτη παρέχει λεπτομερή τυπολογική ταξινόμηση, δεδομένα πλαισίου και χρονολογικές πληροφορίες για τα πλαίσια της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1]. Excavated by the Oriental Instiotute, 1936-7, OIM A22254 <https://isac.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/images/archive/highlights/A22254A-B_7546.jpg>

8_20. De Vries 1980.

8_21. Best 1988, p. 20; Woudhuizen 2004-2005, p. 174.

8_22. Βλ. σημ. 5_25.

8_23. Woudhuizen 2008.

8_24. Leonard and Cline 1998; Stockhammer 2011.

8_25. Dothan 2006, p. 38; Marinatos 2010, p. 179, fig. 13.6c; Kantor 1956, fig. 3b. Παράβαλε επίσης επιτραπέζιο οκτώσχημο παιχνίδι της ΥΕΧ ΙΙb, κέρνο με μικροσκοπικά ζωόσχημα αγγεία και βωμό φέροντα τέσσερα κέρατα, αμφότερα της Εποχής του Σιδήρου, άπαντα προερχόμενα από την Συλλογή του Ανατολικού Ιδρύματος του Σικάγο (Evans, Green and Teeter 2017, pp. 77, 79, 81).

8_26. MacGillivray 2012, p. 124, nn. 84, 85, 86.

8_27. Fischer 1997, pp. 130-132.

[3]. Κονιδάρης 2024, σελ. 10, 148, σημ. 8_79.

[4]. https://www.biblicalarchaeology.org/wp-content/uploads/minoan-frescoes-1.jpg

[5]. Megiddo + Minoan, Επισκόπηση AI

[7]. Adams, Cradic, and Finkelstein 2025, p. 201, n. 21.

[9]. Adams, Cradic, and Finkelstein 2025, p. 201.

[10]. Feldman 2009, p. 181, fig. 11.

[11].  Feldman 2009, p. 181, figs. 12, 13.

[12]. Adams, Cradic, and Finkelstein 2025, p. 220.

[13]. Πρόκειται για εισηγμένα υλικά από το Αιγαίο που βρέθηκαν σε ανασκαφές (κυρίως του Πανεπιστημίου του Σικάγο). Τα αγγεία εντοπίστηκαν σε τρεις κύριες ζώνες: κοντά στο Παλάτι 2041, στην περιοχή της πύλης της πόλης, και σε οικιστικά κτίρια στο νότιο τμήμα. Σημαντικός αριθμός αγγείων βρέθηκε σε τάφους (ειδικότερα στον Τάφο 912).

[15]. Stockhammer 2022.

In this 2022 chapter in Megiddo VI, Philipp W. Stockhammer analyzes 78 Aegean-type ceramic items from Areas H (22) and K (56), excavated between 2004 and 2014, including both imports and local imitations. The study provides detailed typological classification, contextual data, and chronological insights for the Late Bronze and Early Iron Age contexts.

Key Findings:

Context: The pottery (sherds and restorable vessels) was re-evaluated to create a comprehensive, quantitative, and qualitative dataset of Aegean-type material from recent excavations.

Scope: The material dates largely to the late second millennium BCE, continuing work on analyzing Aegean influences in the Southern Levant.

Significance: The findings contribute to understanding the chronological synchronization of Greece and the Levant, alongside the "transcultural" adoption of Aegean vessel forms.

Associated Studies: This work integrates with broader studies on Aegean-type pottery, such as those indicating a shift in value from imported to locally produced pottery.

The full text of the chapter "Aegean-type Pottery from Megiddo, Areas H and K" can be accessed through Heidelberg University's Propylaeum Dok website.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

https://www.academia.edu/1362754/2011_Stockhammer_P_W_An_Aegean_Glance_at_Megiddo_In_W_Gauss_M_Lindblom_R_A_K_Smith_and_J_C_Wright_Hrsg_Our_Cups_are_Full_Pottery_and_Society_in_the_Aegean_Bronze_Age_Papers_Presented_to_Jeremy_B_Rutter_on_the_Occasion_of_his_65th_Birthday_Archaeopress_Oxford_282_296
Stockhammer, P. W. 2011. “An Aegean Glance at Megiddo,” in Our Cups are Full: Pottery and Society in the Aegean Bronze Age. Papers Presented to Jeremy B. Rutter on the Occasion of his 65th Birthday, Archaeopress (Oxford), ed. W. Gauss, M. Lindblom, R. A. K. Smith & J. C. Wright, pp. 282–296.

https://www.academia.edu/422549/1998_Leonard_and_Cline_BASOR_Mycenaean_Pottery_at_Megiddo_article

A. Leonard Jr. and E. H. Cline. 1998. The Aegean Pottery at Megiddo: An Appraisal and Reanalysis,” BASOR 309, pp. 3-39.

https://archiv.ub.uni-heidelberg.de/propylaeumdok/5941/1/Stockhammer_Aegean_type_%20pottery_from_Megiddo_2022.pdf

Stockhammer, P. W. 2022. “Aegean-Type Pottery from Megiddo, Areas H and K,” in Megiddo VI. The 2010-2014 seasons II (Sonia and Marco Nadler Institute of Archaeology monograph series 41), Tel Aviv, pp. 763-779.

https://www.researchgate.net/publication/286772504_Aegeans_in_Israel_Minoan_Frescoes_at_Tel_Kabri

Cline, E. H. and A. Yasur-Landau. 2013. "Aegeans in Israel: Minoan Frescoes at Tel Kabri," Biblical Archaeology Review 39(4), pp. 37-64.

Κονιδάρης, Δ. Ν. 2024. Οι Χετταίοι και ο κόσμος του Αιγαίου, δ’ αναθεωρημένη έκδοση, Αθήναι.

https://link.springer.com/article/10.1007/s10814-024-09200-x

Eshel, T., Erel, Y., Yahalom-Mack, N. et al. 2025. "One Thousand Years of Mediterranean Silver Trade to the Levant: A Review and Synthesis of Analytical Studies," J Archaeol Res 33, pp. 297–336. https://doi.org/10.1007/s10814-024-09200-x

https://www.researchgate.net/publication/272718669_P_W_Stockhammer_2012_Performing_the_Practice_Turn_in_Archaeology_Transcultural_Studies_1_7-42

Stockhammer, P. W. 2012. "Performing the Practice Turn in Archaeology," Transcultural Studies 1, pp. 7–42.

https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/106013/9781646023264.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Adams, M. J., M. Cradic, and I. Finkelstein, eds. 2025. Megiddo VII, The Shmunis Excavations of a Monumental Middle Bronze Tomb and Its Environs, Penn State University Press.

https://escholarship.org/content/qt40n1d5qv/qt40n1d5qv.pdf

Feldman, M.H. 2009. "Hoarded Treasures: The Megiddo Ivories and the End of the Bronze Age," Levant 41, pp. 175‒194.

DOI: 10.13140/RG.2.2.28026.35523

researchgate.net/publication/400246137_MEGIDDO_KAI_AIGAIO?_sg=oYLyPX_MapfQjwUSRLQ4Lmsicjk16lwkgP2tI-lto8iJceMttZyVdTzd3ZlQQ7BKAWM7UV2f9ZDPseEUKIUQxu86JJqRyS3DNcg1wdOd.iT_QWKcXVNNZflBgojPSb-OmKgFZOB3sb6Xzvj3CjzWkY-ksAzY2910EYP8wZ1AehFJq3DuPhRSNkleJ3UOHEw&_tp=eyJjb250ZXh0Ijp7ImZpcnN0UGFnZSI6Il9kaXJlY3QiLCJwYWdlIjoicHJvZmlsZSJ9fQ