Ο Ταρκόνδημος, ο αποδιοπομπαίος τράγος και η Ελληνική σκέψη

10.3 Ο Ταρκόνδημος, ο αποδιοπομπαίος τράγος και η Ελληνική σκέψη

Οι δύο επιγραφές του λεγομένου Ταρκονδήμου, η πρώτη στην αργυρά σφραγίδα και η δεύτερη στην βραχογραφία του Karabel,[10_72] έχουν συγκεντρώσει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των ερευνητών. Δεδομένου ότι οι επιγραφές είναι διγραφικές, ήτοι στην Ακκαδική σφηνοειδή και την Χεττιτική ιερογλυφική, εθεωρήθη ότι θα μπορούσαν να παράσχουν πολύτιμη βοήθεια για την αποκρυπτογράφηση της ιερογλυφικής, αλλά και την άντληση πρόσθετων γεωγραφικών και πολιτικών πληροφοριών για την Ανατολία.

Εικ. 19: Αργυρά σφραγίδα του Ταρκονδήμου

Οι επιγραφές ανεγνώσθησαν, κατά πρώτον, από τον Sayce, από τον οποίο χρονολογήθηκαν στο πρώτο τέταρτο της τελευταίας χιλιετίας πρίν από την εποχή μας, ενώ θεωρήθηκαν ως αναφερόμενες στον Tarrik-timme.[10_73] Το τελευταίο αναγνωρίσθηκε ως αντιστοιχούν στον Ταρκόνδημο, αφού με το ίδιο όνομα ήταν γνωστός πρίγκηψ της Κιλικίας της Ρωμαϊκής περιόδου αναφερόμενος από τον Πλούταρχο, Plu.Ant.61, ενώ υπό την συγγενή μορφή Ταρκονδίματος υπήρξε επίσκοπος των Αιγών Κιλικίας, αναφερόμενος από τον Θεοδώρητο, Theod.Hist.Eccles. Το ιδεόγραμμα το οποίο περιέγραφε το θέμα - ρίζα του ονόματος ταυτοποιήθηκε με κεφαλή τράγου ή, κατ’ άλλους, ταύρου ή αλόγου. 

Tην άποψη περί κεφαλής τράγου υπεστήριξε ο Mordtmann, ενώ αυτήν περί κεφαλής αλόγου ο ίδιος ο Sayce.[10_74] Ο Θωμόπουλος το 1913 σχολίασε την επιγραφή, ανεγνώρισε δε την κεφαλή ζώου ως ανήκουσα σε τράγο, ορθώς δε συσχέτισε το θέμα του ονόματος με Μικρασιατικά, Κιλικικά και Ετρουσκικά ονόματα.[10_74a1] Αναφορικά με την συσχέτιση του αιγάγρου – τράγου με την έννοια του βασιλέως – ηγεμόνος σημειώνουμε ότι ο συγγενής Ασσυριακός όρος turâḫu (dàra) σημαίνει τον αίγαγρο – τράγο, βλ. για παράδειγμα τον Βαβυλωνιακό ‘παγκόσμιο χάρτη’, τηρούμενο στο Βρεττανικό Μουσείο (BM 92687).[10_74a2] Ο όρος συσχετίζεται με το Σουμεριακό dar, το οποίο με την σειρά του συνδέεται με την έννοια του βασιλέως – ηγεμόνος. Στην αρχαιοελληνική γραμματεία, άλλωστε, ο Απόλλων, διαθέτων και το προσωνύμιο Δηραινός – Δηρηνός αλλά και Τράγιος, συχνά αποκαλείται άναξ (στον Ομηρικόν Ύμνον εις Απόλλωνα, HH3.140) ή και βασιλεύς (στον Πίνδαρο, Pind.P.3.49). Υπό το φώς αυτών των παρατηρήσεων φαίνεται ότι στον Αιγαιακό κόσμο και στην ευρύτερη ανατολική Μεσόγειο ο αίγαγρος ή ταύρος συχνά εθεωρείτο σύμβολο του βασιλέως – ηγεμόνος, σε συμφωνία με αρχαία, ευρύτατα διαδεδομένη παράδοση.[10_74a3] 

Οι προσπάθειες αποκρυπτογραφήσεως συνεχίσθηκαν περαιτέρω, χωρίς να επιτευχθεί κατ’ αρχήν συμφωνία για το όνομα του εικονιζομένου προσώπου, με τις διάφορες προσεγγίσεις να καταλήγουν σε αποκλίνουσες προτάσεις: Tar-*qu-u-*tim-me, Tar-qu-u tim-me ή Tar-kum-mu-wa (Gelb) και *Targasna-Tiwa (Güterbock), ενώ και η κεφαλή του ιδεογράμματοος εξελαμβάνετο ως ανήκουσα σε τράγο, άλογο, όνο ή ημίονο, d.[10_75] Ο έγκριτος ερευνητής Hawkins παρέσχε το 1998 την ερμηνεία η οποία σήμερα θεωρείται επικρατούσα, χωρίς όμως να εξαλειφθούν οι αντίθετες απόψεις. Σύμφωνα με την άποψη του τελευταίου το όνομα του βασιλέως της Mira είναι Tarkusnawa, το θεματικό ιδεόγραμμα παρίστανε την κεφαλή του όνου, tarkusna- στην Χεττιτική, η δε χρονολόγηση του βασιλέως τοποθετήθηκε στα τέλη του 13ου αιώνος.[10_76] Ανεξάρτητα από την καταλληλότητα του όνου ως συνθετικού ονόματος βασιλέως,[10_77] γεγονός είναι ότι σύμφωνα με όλες τις προσεγγίσεις το θέμα ταρκου- αποτελεί τον πυρήνα του ονόματος του ηγεμόνα, αυτό δε το θέμα είναι σύνηθες και διαθέτει ενδιαφέρουσες συσχετίσεις και αναφορές. Ο Güterbock θεωρεί τον όνο ακατάλληλο στοιχείο του βασιλικού ονόματος, όμως υπάρχει και η αντίκρουση σύμφωνα με την οποία ο όνος υπήρξε ιερό ζώο στην Ανατολή, ενώ ακόμη και στην Ελλάδα ελέγετο ότι ‘ὄνος ἄγει μυστήρια’, Ar.Ra.159, βλ. Ησύχιο (Hsch., s.v. όνος), διότι τα Ελευσίνια μυστήρια ετελούντο με την βοήθεια όνων. Επιπρόσθετα ο Πίνδαρος αναγνωρίζει ότι οι Υπερβόρειοι εθυσίαζαν όνους στον Απόλλωνα, Pind.P.10.49, ενώ υπάρχει και η παράδοση του βασιλέως Μίδα με τα αυτιά όνου![10_77a1] Η παράδοση φαίνεται να αντανακλάται στην θέση του όνου στην Χριστιανική θεώρηση.[10_77a2]

Ο Τάρχων ή Τάρκων, σύντροφος ή συγγενής του Λυδού Τυρσηνού, υπήρξε Ηρακλείδης ιδρυτής της Ετρουσκικής Δωδεκαπόλεως, αναφέρεται δε από τον Στράβωνα, Strab.5.2.2, τον Χαλκιδαίο Λυκόφρωνα, Lycophr.1.1248, τον Βιργίλιο κ.ά.[10_78] Το όνομα θεωρείται ισχυρώς συσχετιζόμενο προς αυτό του θεού της καταιγίδος και των καιρικών συνθηκών: Tarḫunt- (Λουβιανή), Trqqas (Λυκική), Trqqiz (των Μιλύων ή Λυκική Β’),[10_79] trq(u)δ (Καρική) και Tarḫu- (Χεττιτική). Το τελευταίο μάλιστα προέρχεται, σύμφωνα με την Ινδοευρωπαϊκή θεώρηση, από την ρίζα Tarku- (<PIE *terh2-) η οποία σημαίνει ‘διαβαίνω, υπερνικώ’.[10_80]

Στον Χεττιτικό κόσμο η ίδια ρίζα εκτός του θεού της καταιγίδας απαντάται στo όνομα της πόλεως Tarhuntašša,[10_81] αλλά και του Βασιλέως Tarhundaradu της χώρας τής Arzawa.[10_82] Παραμένοντας στην Μ. Ασία και την Συρο – Παλαιστίνη, αλλά σε περιοχή Αιγαιακής επιρροής, σημειώνουμε ότι το Αιγαιακό βασίλειο της Palastin από τα τέλη της δευτέρας χιλιετίας ήλεγχε το ευρείας αναγνωρίσεως ιερό του θεού της καταιγίδας στο Aleppo,[10_83] ενώ οι βασιλείς της Hiyawa (Δαναοί – Αχαιοί, Dnnym - Que) στην Κιλικία των αρχών της τελευταίας χιλιετίας πρίν από την εποχή μας, λάτρευαν ομοίως τον Tarhunt/Baal.[10_84] Επομένως το Ελληνικό στοιχείο της Μικράς Ασίας εμφανίζεται εξοικειωμένο προς την σχετική λατρεία, η οποία άλλωστε φαίνεται ότι δεν απουσιάζει και από την ηπειρωτική Ελλάδα.[10_85]

Ο Woudhuizen αναγνωρίζει το όνομα Tarku Kara στον Μινωικό εξορκισμό υπ. αρ. 32 που περιλαμβάνεται στον Ιατρικό Πάπυρο του Λονδίνου (British Museum 10059) μαζύ με αυτά της Κυβήβης και του Σάνδωνος[10_86] και το συνθετικό TARKU σε τρείς σφραγίδες κρητικής ιερογλυφικής (CHIC 193, 271, 310),[10_86a] ενώ δεν διστάζει να προχωρήσει περαιτέρω, αναγιγνώσκοντας το όνομα TARKU-ti5-MUWA σε ιερογλυφική σφραγίδα της Μινωικής Κρήτης.[10_87] Ως προσδιοριστικό του θείου το ίδιο θέμα εμφανίζεται πάλιν στην Μικρά Ασία σε επίκληση προς τον Δία Ταργυηνό:
Διί Ταργυηνώ επηκόωι Φιλοποίμην Σόου ευξάμενος ανέθηκεν.. [10_88]

Φαίνεται όμως ότι το ίδιο όνομα διατήρησε την ιδιαίτερη δημοφιλία του επί πολύ, με αποτέλεσμα να πιθανολογείται αναφορά του στην τρίτη Ετεοκρητική επιγραφή της Πραισού,[10_89] ενώ χωρίς αμφιβολία συναντάται ως όνομα δήμου στην Μυλάσα της Καρίας κατά την Ρωμαϊκή περίοδο,[10_90] επιβιώνει δε ακόμη και κατά τον 5ο αιώνα ως Τρόκονδος.[10_91]

Επανερχόμενοι στο ανωτέρω αναφερθέν επίθετο Ταργυηνός του Διός σημειώνουμε την πιθανή συσχέτισή του με τα Θαργήλια, εορτή προς τιμήν του Απόλλωνος και της Αρτέμιδος. Αυτή η Ιωνική εορτή απαντάτο και υπό το όνομα Ταργήλια σε ορισμένες περιοχές (Ιασό, Μίλητο, Θήβα Μυκάλης, Πριήνη, Δήλο), συνεδέετο δε και με την τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου.[10_92] Εφ’ όσον η προτεινόμενη συσχέτιση είναι έγκυρη, τότε δίδεται απάντηση στο ερώτημα της ετυμολογίας του ονόματος, άλλως θεωρουμένης ως αγνώστου. Στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να αναφέρουμε μία δεύτερη εκδοχή για την προέλευση της ρίζας Ταρκ-/Θαρκ-, ή Ταργ-/Θαργ- η οποία μοιάζει να συνδέει λογικά το όνομα του θεού της καταιγίδας, το όνομα της Ιωνικής εορτής των Θαργηλίων και το προσωνύμιο του Διός: πράγματι η ρίζα εμφανίζεται συγγενής, τουλάχιστον ηχητικά, προς την Ελληνική ή, έστω, Ινδοευρωπαϊκή ρίζα tauro- για τον ταύρο,[10_93] αυτή δε η εκδοχή ενισχύεται από το γεγονός ότι το σύμβολο – υποκατάστατο του θεού της καταιγίδας ήταν ο ταύρος!

10.3.1 Η τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου

Κατά την πρώτη ημέρα αυτής της ετήσιας εορτής διεξήγετο η τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου, όπου ο λεγόμενος φαρμακός ανελάμβανε την ακαθαρσία της πόλεως και εφυγαδεύετο από την πόλη. Η τελετουργία κοινή στους Έλληνες, Χετταίους, Ρωμαίους ήταν παρούσα ακόμη και στην Ινδία, το Θιβέτ, την Ιρλανδία, την Γερμανία, κ.α.[10_94] αποτελούσε δε διαδικασία καθαρμού της πόλεως η οποία την επομένη ημέρα, εβδόμη του Θαργηλιώνος, ακολουθείτο από την αναγέννηση της Φύσεως.

Σχετικά με την τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου αναφέρεται η άποψη σύμφωνα με την οποία αυτή εγεννήθη στην Arzawa και εν συνεχεία επεξετάθη στην Ελλάδα, την Kizzuwatna και την Συρο – Παλαιστίνη,[10_95] άλλη δε άποψη αναγνωρίζει δύο παραδόσεις: την ανατολική, με πηγή την Kizzuwatna σε Χουριτικό πλαίσιο, και την δυτική από την Arzawa σε πλαίσιο Λουβιανό.[10_96] Σημειώνεται ότι η σχετική τελετουργία της Arzawa παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα ότι υιοθετείται προς αντιμετώπιση επιδημιών, κάτι το οποίο δεν απαντάται αλλού, παρά μόνον στον Ελλαδικό χώρο.[10_97] Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι τόσον η Arzawa όσον και η Kizzuwatna (κλασική Κιλικία) εδέχθησαν την Ελλαδική επιρροή από παλαιά, ενδιαφέρον παρουσιάζει, όπου και αν αποδοθεί η αρχική πηγή εμπνεύσεως, το πώς το Αιγαιακό στοιχείο ανέπτυξε περαιτέρω τον πυρήνα αυτών των ιδεολογικών – θρησκευτικών στοιχείων προβάλλοντας τον ιδικό του τρόπο αναγνώσεως και δομήσεως της πραγματικότητος.

Η τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου φαίνεται ότι συσχετίζεται με τον κύκλο του Θησέως,[10_98] επομένως – από την άποψη αυτή – θα μπορούσε στον Ελληνικό χώρο να χρονολογηθεί τουλάχιστον στα τέλη της δευτέρας χιλιετίας, ανεξαρτήτως της ιστορικότητος ή μη του Θησέως. Άλλωστε οι θεοί προς τιμήν των οποίων ετελούντο τα Θαργήλια, ήτοι ο Απόλλων και η Άρτεμις, αναφέρονται ήδη στις γραπτές πηγές της Γραμμικής Β’. Για τον δεύτερο οι αναφορές είναι έμμεσες, σχετίζονται δε με τον Παιήωνα και τον Δρίμιο, θεωρούμενους ως προκατόχους θεούς. Πάντως ο Hintze αναφέρει το Μυκηναϊκό a]-pe-ro2-[ne/Apellōnei,[10_99] εμφανιζόμενο στην πινακίδα KN E 842.3. Όμως ο García Ramón αμφισβητεί την αναφορά του Απόλλωνος στην προαναφερθείσα θρυμματισμένη άλλωστε πινακίδα, πιθανολογεί ότι ο αναφερόμενος στις πινακίδες Γραμμικής Β’ Παιήων αφομοιώθηκε εν συνεχεία στον Απόλλωνα, ενώ συσχετίζει με τον Απόλλωνα και τον δευτερεύοντα θεό Δρίμιο.[10_99a1] Στην Χεττιτική, όμως, υπάρχει αναφορά στον [Da-]ap-pa-li-u-na-aš, συγγενούς προς τον Κύπριο Ἀπείλωνα και τον Δωρικό Ἀπέλλωνα, σε συνθήκη του Αλεξάνδρου της Τροίας με τον Muwatalli II (περί το 1280 π.Χ.). Ο Nagy συνδέει την Κυπριακή εκδοχή -a-pe-i-lo-ni/Ἀπείλωνι με το ουσιαστικό ἀπέλλαι,[10_99a2] όπως επιβεβαιώνει η Κυπριακή παραλλαγή Ἀπείλων, και του αποδίδει εννοιολογική συσχέτιση με τον Λόγο.[10_99a3] Επιπλέον υποστήριξη στην αρχαιότητα του μύθου παρέχει το γεγονός ότι το όνομα Αιγεύς απαντάται τουλάχιστον μία φορά στην Γραμμική Β’ (PY Ta 641).

Προς επίρρωσιν της αρχαιότητος των Θαργηλίων μνημονεύουμε την άποψη του Σχολιαστού του Αριστοφάνους σύμφωνα με την οποία στην εορτή ετιμάτο ο Ήλιος και οι Ώρες, Schol.ad Ar.Plut.1054, ενώ ανάλογη θέση έχει εκφρασθεί από τον Πορφύριο, de Abst.II.7.[10_100] Πάντως σημειώνεται εδώ, χωρίς την δυνατότητα περαιτέρω αναπτύξεως, ότι στοιχεία της τελετουργίας έχουν αναγνωρισθεί σε πολλές παραδόσεις, ερμηνεύθηκαν δε ως ανήκοντα στην Ινδο – ευρωπαϊκή παράδοση, επομένως η ηλικία τους είναι παλαιότερη![10_100a]

Επανερχόμενοι στην πρώτη ημέρα των Θαργηλίων, δηλαδή στην τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου, σημειώνουμε ότι τον ρόλο του εξιλαστηρίου θύματος έπαιζε κάποιο πρόσωπο από το περιθώριο της κοινωνίας, με την θετική ή αρνητική σημασία του όρου, ήτοι πτωχός, εγκληματίας, ανάπηρος ή και βασιλεύς ακόμη![10_101] Σε κάθε περίπτωση επρόκειτο για οριακό μέλος της κοινωνίας, αν και δεν πρέπει να μας διαφύγει ότι η ανάληψη αυτού του ρόλου από βασιλείς αναφέρεται, για προφανείς λόγους, μόνον σε μυθολογικές ιστορίες.[10_102] Μεταξύ των τελευταίων προεξάρχουσα είναι η θέση του Οιδίποδος ο οποίος στην τραγωδία Τύραννος εμφανίζεται ως χαρακτήρας με τυπικά χαρακτηριστικά φαρμακού![10_102a1] Στα πλαίσια αυτής της τελετουργίας, το θύμα - συχνά προερχόμενο από την τάξη των ποιητών[10_102a2] - από ακάθαρτο και περιθωριακό αρχικώς μετετρέπετο, μέσω της κοινοτικής επιλογής και της αναλήψεως από την πόλιν της ανατροφής του, σε τιμώμενο πρόσωπο, ώστε εν συνεχεία να καταστή δυνατόν να αναλάβει το βάρος των αμαρτιών. Σύμφωνα, βέβαια, με μία δεύτερη ανάγνωση η τελετουργία είχε ως αποτέλεσμα την αποβολή εκείνων των μελών τα οποία υπερέβαιναν τα κοινωνικά μέτρα, προς τα άνω ή προς τα κάτω. Υπό την έννοια αυτή η τελετουργία μπορεί να θεωρηθεί ως ανάλογη αλλά και αντίστροφη αυτής του οστρακισμού![10_103] Πράγματι στον οστρακισμό αποβάλλεται αυτός ο οποίος φαίνεται να υπερβαίνει τα κοινωνικά μέτρα, συνήθως κάποιος πολιτικός αντίπαλος υψηλού επιπέδου, ενώ στην τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου, τουλάχιστον στην πρακτική εκδοχή της και όχι στην μυθολογική έκδοση, διώκεται ο υπολειπόμενος, ή, άλλως, αυτός που επιδεικνύει υπερβάλλουσα χυδαιότητα, που δεν συνάδει προς την πόλη. Την άποψη περιγράφει πληρέστερα και αρτιότερα ο Vernant (σε ελεύθερη μετάφραση του υπογράφοντος από την Αγγλική):[10_103]
{Η κοινωνία} λαμβάνει τα απαραίτητα μέτρα του ανθρώπινου στοιχείου έναντι του θείου και ηρωϊκού στοιχείου, αφ’ ενός, και του κτηνώδους και τερατώδους, από την άλλη. Στο κακό τού φαρμακού, η κοινωνία αποβάλλει ό,τι είναι το πλέον πρόστυχο αφ’ εαυτού, ό,τι ενσαρκώνει το κακό που την απειλεί από κάτω. Με αυτή τη διπλή και συμπληρωματική απόρριψη η ίδια οριοθετεί τον εαυτό της σε σχέση με ό,τι δεν είναι ακόμα γνωστό και με ό,τι ξεπερνά τα γνωστά: παίρνει τα κατάλληλα μέτρα του ανθρώπινου έναντι αφ’ ενός μεν του θείου και του ηρωϊκού, αφ’ ετέρου δε έναντι του κτηνώδους και του τερατώδους.

Η Αιγαιακή σκέψη εκκινούσα από μια κοινή δεισιδαιμονία, ότι η ασθένεια έχει ως αιτία της κάποιο αμάρτημα ή ύβριν,[10_104] μετασχηματίζει την σχετική τελετουργία, κοινή υπό την αρχική μορφή της σε πολλά σημεία του κόσμου, κατά τρόπον ώστε να υπηρετήσει τα συμφέροντα της πόλεως. Υπό την εξελιγμένη της μορφή η κάθαρσις αφορά πλέον όχι τόσον στην αντιμετώπιση ασθενειών αλλά στην εξάλειψη των συνεπειών της ύβρεως αλλά και στην αναζήτηση της αλήθειας, ενώ μέσω αυτής η πόλη ταυτόχρονα οριοθετείται έναντι των δύο άκρων… Η ανάπτυξη αυτή από την δεισιδαιμονική αντίληψη της καθάρσεως στην ανώτερη μορφή της, χαρακτηριστική του Ελληνικού πνεύματος, φαίνεται καθαρά στους διαλόγους του Πλάτωνος με θέμα την δίκη και εκτέλεση του Σωκράτους.

Η ιστορία της εκτελέσεως του φιλοσόφου συσχετίζεται πολλαπλώς και εμφανώς με την έννοια της καθάρσεως, ενώ, ταυτόχρονα αλληλοπλέκεται με τον Θησαϊκό κύκλο και τα Θαργήλια. Σύμφωνα με την Αθηναϊκή πολιτεία ο Σωκράτης ευθύνεται γιά διαφθορά των νέων, προκειμένου δε να καθαρθεί η πόλη καταδικάζεται σε θάνατο με κώνειο. Πράγματι στις λεπτομέρειες της σχετικής ιστορίας εύκολα μπορούμε να αναγνωρίσουμε την ουσία αλλά και τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της τελετουργίας του αποδιοπομπαίου τράγου:
Ο Σωκράτης είναι γνωστός για την ιδιαίτερη ασχήμια αλλά και την φτώχεια του, χαρακτηριστικά συνήθη των εξιλαστηρίων θυμάτων ή φαρμακών, σιτίζεται για αρκετό διάστημα δαπάναις της πόλεως (όπως όλοι οι φαρμακοί), τέλος δε εκτελείται ακριβώς κατά την πρώτη ημέρα των Θαργηλίων, την έκτη του Θαργηλιώνος, όπως η τελετουργία επιβάλλει![10_105] Πρόσθετο χαρακτηριστικό συνδέον την ιστορία του Σωκράτους με την τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου είναι το ότι ο Σωκράτης καταδικάζεται να πιεί το κώνειο, ήτοι φάρμακο (υπό την έννοια αυτού ως δηλητηρίου), το οποίο επίσης παραπέμπει στην υπαινισσόμενη ιδιότητά του ως φαρμακού.[10_106] Για να μη μείνει καμμία αμφιβολία στον αναγνώστη του διαλόγου ο Πλάτων τονίζει ότι η εκτέλεση της ποινής του Σωκράτους δεν μπορεί να προχωρήσει πρίν την επιστροφή του τελετουργικού πλοίου, το οποίο έχει σταλεί στην Δήλο, στον Απόλλωνα, διότι κάτι τέτοιο εθεωρείτο ανίερη - ακάθαρτη πράξη.

Όπως τα Θαργήλια εκτιμάται ότι σχετίζονται με τον μύθο του Θησέως, έτσι και η ιστορία του Σωκράτους εμφανίζεται από τον Πλάτωνα ως έχουσα πολλές εξωτερικές αναλογίες με τον ίδιο μύθο, παραπέμπουσες σε πλειάδα αντιστοίχων εσωτερικών. Ο Σωκράτης, κατά την τελευταία πρίν την εκτέλεσή του ημέρα, περιγράφεται ότι ευρίσκεται στην φυλακή μαζύ με δέκα τέσσερεις φίλους. Σύμφωνα με την θαυμάσια ανάλυση του Futter ‘αυτή η σκηνή μπορεί να ερμηνευθεί από την άποψη της Αθηναϊκής πολιτείας ως μια εικόνα του Μινωταύρου (στμ. Σωκράτους) στον Λαβύρινθο (στμ. φυλακή), μαζί με τα δεκατέσσερα θύματά του’, όμως από την Πλατωνική άποψη του Σωκράτους η εικόνα παραπέμπει στον Θησέα - Σωκράτη, ευρισκόμενο στον λαβύρινθο - φυλακή, όπου ελευθερώνει ομοίως ‘δίς επτά’ νέους![10_107] Ο παραλληλισμός υπαινίσσεται σαφώς αυτήν την δεύτερη ερμηνεία για την δράση του Σωκράτους, η οποία υφέρπει μέσα στον Φαίδωνα κάτω από την πρωτεύουσα αφήγηση. Πράγματι η ομιλία του Σωκράτους προς τους φίλους έχει σκοπό να τους απελευθερώσει από τον φόβο του θανάτου, τον οποίον ο ίδιος φαίνεται ότι έχει ήδη υπερνικήσει! Σοβαροί μελετητές αναγνωρίζουν στον λόγο του Σωκράτους προς τους εταίρους του σαφή θεραπευτική δράση, όσον αφορά στην ανακούφιση από τον φόβο του θανάτου, Plat.Phaedo.58e1-59b1, δεν διστάζουν δε να διαβλέπουν σε αυτόν ψυχαναλυτικό – αγχολυτικό περιεχόμενο. Αυτός, λοιπόν, ο λόγος υπάρχει και λειτουργεί, στην συγκεκριμένη περίπτωση, ως φάρμακο, ή, άλλως, ως θεραπευτική συνταγή έναντι του φόβου, η οποία προσφέρεται από τον ίδιο τον Σωκράτη – φαρμακέα![10_108]

Ως εκ τούτου στην ιστορία της καταδίκης και εκτελέσεως του Σωκράτους, όπως αυτή περιγράφεται από τον Πλάτωνα, παρακολουθούμε μία διπλή αφήγηση κατά την οποίαν αμφότερες οι πλευρές, Αθηναίοι (πόλις) και Σωκράτης (πολίτης), εκπληρώνουν την υπόσχεσή τους στον Απόλλωνα, μετέχοντες σε ένα δρώμενο του ταξιδιού του Θησέως. Πράγματι η Πάραλος, το πλοίο το οποίο ετησίως αποστέλλεται στην Δήλο, προκειμένου να εκπληρωθεί υπόσχεση των Αθηναίων προς τον Απόλλωνα για την επιτυχή έκβαση του άθλου του Θησέως, αναφέρεται ότι έχει αποπλεύσει την 6η του Μουνιχιώνος, η δε εκτέλεση του Σωκράτους καθυστερεί επί τριάντα ημέρες, μέχρι την επιστροφή του πλοίου. Από την άλλη πλευρά ο Σωκράτης φέρεται από τον Πλάτωνα ως θεωρών ότι είχε την εντολή του Απόλλωνος ‘φιλοσοφοῦντά με δεῖν ζῆν καὶ ἐξετάζοντα ἐμαυτὸν καὶ τοὺς ἄλλους’, Ap.28e-29a; Phd.60d-61b, εντολή την οποία ακολουθεί χωρίς δισταγμό.

Αμφότερες οι συμμετοχές στο τελετουργικό δρώμενο λειτουργούν ως απόπειρες πνευματικής καθάρσεως, και υπό την έννοια αυτήν αναφέρονται στο παρόν. Σκοπός μας είναι να υπογραμμίσουμε ότι ανεξαρτήτως του ποιός επινόησε την τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου στην αρχαιότητα, ήταν οι Έλληνες εκείνοι που, με την πάροδο του χρόνου, της απέδωσαν νέο, αρτιότερο και πνευματικότερο περιεχόμενο, εγκαταλείποντες την δεισιδαιμονία η οποία ευρίσκεται στην ρίζα της σχετικής αντιλήψεως. Μέσω της εξελίξεως αυτής και της σχετικής αναπτύξεως η τελετουργία κατέστη δυνατόν να υπηρετήσει νέες κοινωνικές ανάγκες, αλλά και να τροφοδοτήσει – γονιμοποιήσει νέες πνευματικές συλλήψεις και προβληματισμούς. Έτσι με αφορμή την τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου ο Πλάτων υιοθετεί σύνθετες αφηγηματικές τεχνικές, αποσκοπούσες να συνδέσουν την παραδοσιακή οπτική της τελετουργίας, με την Σωκρατική – φιλοσοφική, η όλη δε προσπάθεια προχωρά παραπέρα, αναδεικνύοντας την θεραπευτική δύναμη του λόγου. 

H πολυσημία[10_108a1] των εννοιών (π.χ. το φάρμακο ως δηλητήριο αλλά και ως θεραπευτική ουσία, ή, ακόμη, ως ερωτικό φίλτρο)[10_108a2]  και η διπλή λειτουργία των πρωταγωνιστών του Διαλόγου (π.χ. ο Σωκράτης ως φαρμακός, φαρμακεύς και φαρμακεύων ή Έρως, ή ως Μινώταυρος και Θησεύς), κ.λπ. υιοθετούνται καταδεικνύοντας υπόρρητα και αδιόρατα την δυνατότητα των υποκειμένων να δρούν αντιθετικά, αναλόγως της σκοπιάς από την οποία αντιμετωπίζονται:[10_109]  
α1) η πολιτεία των Αθηναίων καθαίρεται εκτελώντας τον Σωκράτη, τον οποίον αντιμετωπίζει ως άλλον φαρμακό - Μινώταυρο, ευρισκόμενο στην φυλακή – λαβύρινθο,
α2) όμως ο  φιλόσοφος ως φαρμακεύς – Θησεύς καθαίρει τους ‘δὶς ἑπτὰ’ με τον ψυχαναλυτικό – αγχολυτικό λόγο του, ως ευρισκόμενος στον λαβύρινθο – φυλακή του,
β1) Ο Σωκράτης, αν και φυλακισμένος, έχει κατακτήσει την ελευθερία του υπερνικώντας τον φόβο / Μινώταυρο[10_108a3] που κρατά ενωμένη την ψυχή με το σώμα / λαβύρινθο – φυλακή, Plat. Phaedo 83d,[10_108a4]
β2) ενώ οι ‘δίς επτά’, άν και τύποις ελεύθεροι, είναι οι ίδιοι δέσμιοι των φόβων τους, ο δε φιλόσοφος επιχειρεί να τους βοηθήσει με τον αγχολυτικό λόγο του, ασκώντας φιλοσοφία κατά την επιταγή του Απόλλωνος,
γ1) οι Αθηναίοι εκπληρώνουν ετησίως την υπόσχεσή τους προς τον Απόλλωνα, για την βοήθειά του στην επιτυχή έκβαση της προσπάθειας του Θησέως για απελευθέρωση των ‘δις επτά’,
γ2) ο Σωκράτης εκπληρώνει ομοίως την εντολή του Απόλλωνος να αναζητεί την αλήθεια και να φιλοσοφεί,
Η ασάφεια, λόγω των υιοθετούμενων αμφισημιών (ομωνυμιών), και η αναστροφή, ανατροπή όπως θα την αποκαλούσαμε σήμερα, περιπέτεια όπως την περιέγραψε ο Αριστοτέλης,  Aristot. Poet. 1452a22-23, παρέχουν μια σαφώς ασαφή εικόνα της σύνθετης πραγματικότητας όπως την ζεί ο Σωκράτης, ή ο Οιδίπους στον περίφημο Οιδίποδα Τύραννο. Ενδεικτικό είναι ότι στον τελευταίο φιλόλογοι έχουν ανακαλύψει πενήντα τρείς περιπτώσεις όπου η γλώσσα μοιάζει να οδηγεί σε πολλαπλές κατευθύνσεις, συμπεριλαμβανομένων τριάντα οκτώ παραδειγμάτων αμφισημίας![10_108a5] Τα εξιστορούμενα υπόκεινται έτσι σε πολλαπλές αναγνώσεις, μη αποκλειόμενες μεταξύ τους, μοιάζουν δε να λαμβάνουν χώραν κατά τρόπον που προσλαμβάνεται υποκειμενικά από την κάθε πλευρά. Για να περιοριστούμε με την σειρά μας σε ένα πρώτο επίπεδο κατανοήσεως θα σημειώναμε ότι πλέον αναγνωρίζεται η ύπαρξη περισσότερων του ενός νοημάτων για όλα τα πράγματα, κατανοούνται οι αναπόφευκτες συγκρούσεις και αναδεικνύεται η τραγικότητα της ανθρώπινης υπάρξεως.
Στον Πλατωνικό διάλογο η αρχική πηγή εμπνεύσεως της τελετουργίας του αποδιοπομπαίου τράγου έχει απογυμνωθεί από κάθε δεισιδαιμονία διατηρώντας μόνον τα εξωτερικά χαρακτηριστικά της, αντίθετα δε συνιστά σχήμα για νέες πνευματικές συλλήψεις και προβληματισμό  …

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

10_72. Η αργυρά σφραγίδα τηρείται στην Walters Art Gallery με αρ. 57.1512, ενώ αντίγραφο διατηρεί το Βρεττανικό Μουσείο (αρ. 117907). Γιά το ανάγλυφο επί βράχου και την σχετική επιγραφή Karabel A, βλ. Hawkins (Hawkins 1998, figs. 4, 5).
10_73. Sayce 1882b.
10_74. Sayce 1882b, p. 301. Tην άποψη περί κεφαλής τράγου υπεστήριξε ο Mordtmann, ενώ αυτήν περί κεφαλής αλόγου ο ίδιος ο Sayce. 
10_74a1.  Θωμόπουλος 1912, σελ. 683-684.
10_74a2. Horowitz 1998, pp. 22-23. 
10_74a3. Θωμόπουλος [1933] 2013, σελ. 29.
10_75. Güterbock 1977; Gelb 1931, p. 34.
10_76. Hawkins 1998.
10_77. Güterbock 1975, p. 52; Güterbock 1977, p. 16. 
10_77a1.  Vassileva 2008.
10_77a2. Για την ιερότητα του όνου βλ. επίσης Michel (Michel 2004).
10_78. Verg.A.8.506, 603; 10.153, 290; 11.727, 746. Αναφέρεται επίσης στην Μικρά Ιλιάδα, καθώς και στα σχόλια του Ευσταθίου: Τάρκων ο Τυρσηνός ότι πολιός εκ γενετής γεγονέναι ιστορείται.
10_79. Μιλυάς ελέγετο η περιοχή όπου κατοικούσαν οι πρότερον ονομαζόμενοι Σόλυμοι, βλ. Στέφανο Βυζάντιο (St.Byz., s.v. Μιλυάς), στα ορεινά του Κάδμου και Ταύρου.
10_80. Beekes 2003, pp. 30-31; Woudhuizen 2004, p. 109; Adiego 2007, pp. 331-332. Στην Νέα Ελληνική επιβιώνει στο επίθετο τρανός.
10_81. Tarhuntašša η πόλη του Tarḫuntaš.
10_82. Hawkins 2009; Bryce 1999b, p. 230. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι τόσον η Tarhuntašša όσον και η Arzawa, της οποίας βασιλεύς υπήρξε ο Tarhundaradu, έκειντο μακράν του Χεττιτικού πυρήνα, τόσον υπό την έννοια της γεωγραφικής θέσεως όσον και από πλευράς επιρροής.  Είναι γνωστό ότι η μετακίνηση της πρωτεύουσας στην Tarhuntašša της Κιλικίας συνάντησε ισχυρές αντιδράσεις και αργότερα ακυρώθηκε, ενώ και η Arzawa υπήρξε εν πολλοίς εχθρική προς τους Χετταίους. Ονόματα με συνθετικό το Tarhunt- ήταν δημοφιλή στην Arzawa, π.χ. κάποιος Tarhuntapaddu υπήρξε υπεύθυνος τελετουργίας αποδιοπομπαίου τράγου, βλ. Mouton (Mouton 2014, p. 7).
10_83. Hawkins 2011.
10_84. Jasink and Marino 2005; Humm 1997; Yakubovich 2008a, p. 194. Αναφερόμαστε στις δίγλωσσες πινακίδες του Karatepe και Çineköy.
10_85. Βλ. κατωτέρω (εδάφιο 14.4) για τα γλυπτά του θεού τα προερχόμενα από τον Όλυμπο κ.α., το παλαιότερο των οποίων τοποθετείται στα μέσα της δεύτερης χιλιετίας, βλ. σημ. 8_75.
10_86. Woudhuizen 2004, p. 103; Billigmeier 1969, p. 182. Ο Macalister έχει πρώτος αναφερθεί στην ύπαρξη του συμπλέγματος trke, turke, θrke στο τέλος του εξορκισμού που περιλαμβάνεται στον Ιατρικό Πάπυρο του Λονδίνου (Macalister 1918, p. 83). Στον εξορκισμό ο Goedicke αναγνωρίζει πιθανώς το όνομα Ευμενίδης Tirka (;) (Goedicke 1984, p. 102). Ο Billigmeier στο e-ri-ta-qi-jo των Κνωσσιακών πινακίδων Γραμμικής Β’, όπως και στο ανάλογο e-ri-sa-ta, αναγνωρίζει το όνομα του θεού της καταιγίδας Tarhund (Λυκικό trqqu).
10_86a. Van Binsbergen and Woudhuizen 2011, p. 302.
10_87. Woudhuizen 2007, p. 175. Ο Woudhuizen έχει σημειώσει και την εξής εκπληκτική ομοιότητα μεταξύ Λουβιανών και Μινωικών ιερογλυφικών: όπως το Λουβιανό ιδεόγραμμα L 391 απαντά υπό διαφορετικές εκδόσεις, ήτοι με μεταβλητό αριθμό τόνων, έτσι και το Κρητικό αντίστοιχό του παριστάνον την κατά πρόσωπο όψη κεφαλής βοοειδούς απαντάται με τέσσερεις (CMS II.2 138b & 191a), πέντε (CMS II.2 111a), έξη (CMS III 159a) ή οκτώ τόνους (CMS III 165a & 439).
10_88. Keil and Premerstein 1908, p. 26-27 (§ 37). Κατά τον Dale η κατάληξη -ηνός αποτελεί δάνειο της Λουβιανής, απαντά δε κυρίως εντός των ορίων όπου επικρατούσε η γλώσσα αυτή, και μάλιστα στην Mira (Dale 2015, pp. 429, 435).
10_89. Θωμόπουλος 1912, σελ. 107; Conway 1904. Πρόκειται για την επιγραφή PRA 3 του τρίτου αιώνος π.Χ. η οποία τηρείται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου (Ἐπιστημονική Συλλογή, αρ. 101) και περλαμβάνει το όνομα ΤΑΡΚΟΜΝ (Ταρκόμνας ;).
10_90. Judeich 1890, p. 261-261. Πρόκειται για επιγραφή καταγράφουσα τους χορηγούς της ανεγέρσεως στοάς στην Μυλάσα, όπου περιλαμβάνονται: ο Ουλιάδης των Εκατομνιδών, ιερεύς του Διός Λαβραύνδου ο Μαυννίτης . ., ο Φανόδικος Ειρηναίου, ιερεύς του Διός Νεμείου ο Ταρκονδαρεύς . .
10_91. Ο Flavius Appallius Illus Trocundus (Τρὁκονδος, απέθανε το 485) υπήρξε στρατηγός της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εμπλακείς στα γεγονότα της ανόδου και της πτώσεως του αυτοκράτορος Βασιλίσκου και της εξεγέρσεως εναντίον του Ζήνωνος.
10_92. Kretschmer 1920, p. 109; LSJ, s.v. Θαργήλια.
10_93. Watkins 2011, p. 92. Παράγωγο της ρίζας stā-.
10_94. Bremmer 1983, p. 299; Compton, T. M. 2006, chs. 17, 18, 19. 
10_95. Collins 2007, p. 186. Άλλοι υποθέτουν την αρχή της τελετουργίας στο Ebla από την τρίτη χιλιετία, όμως τα στοιχεία είναι ασαφή, βλ. Bremmer (Bremmer 2004, p. 33).
10_96. Hutter 2003, p. 236. Αναφέρεται από την Mouton (Mouton 2014, p. 18).
10_97. Mouton 2014, p. 17.
10_98. Dumézil 1924. Αναφέρεται από τον Derrida (Derrida 1981, p. 127, n. 55). Επίσης βλ. Calame (Calame 2011, p. 126).
10_99. Hintze 1993, p. 4.
10_99a1. Garcia Ramon 2013, pp. 87, 90, n. 93.
10_99a2. Nagy 2004, pp. 138-143.
10_99a3. Hintze 1993, p. 4. 
10_100. Harrison 1991, p. 81.
10_100a. Compton 2006, chs. 17, 18, 19. Σχετικό είναι το τελετουργικό του βοός από την παράδοση της Kizzuwatna στο κείμενο CTH 760 (Watkins 1995, pp. 249, 527). 
10_101. O χρονίως πάσχων Φιλοκτήτης απομονωμένος στις ορεινές ακτές της Λήμνου, προκειμένου να μην αποτελέσει βάρος για την κοινωνία και, ιδιαίτερα, τους συντρόφους του συνιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα αποδιοπομπαίου τράγου λόγω αναπηρίας. Η προσέγγιση του θέματος από τον Σοφοκλή στην ομώνυμη τραγωδία έχει θεωρηθεί ως παρέχουσα στο κοινό του 21ου αι. μία σύγχρονη ματιά για την εμπειρία του χρόνιου πόνου, βλ. Hackey (Hackey 2014).
10_102. Bremmer 1983, pp. 303-307.
10_102a1. Derrida 1981, p. 131; Τσαγκαράκη 2016, σελ. 6.
10_102a2. Compton 2006, ch. 16.
10_103. Vernant 1978, pp. 491-492. Αναφέρεται από τον Derrida (Derrida 1981, p. 131, n. 56).
10_104. Chaniotis 1995. Βλ. επίσης τον Όμηρο, Ιλ.1.40-45.
10_105. Futter 2014.
10_106. Όπως σημειώνει ο Derrida (Derrida 1981, p. 117-127) ο Πλάτων αρνείται κατηγορηματικά να χρησιμοποιήσει για τον Σωκράτη τον όρο φαρμακός (εξιλαστήριο θύμα αίρον τις αμαρτίες της κοινότητας), υιοθετών τον όρο φαρμακεύς (αυτός που χρησιμοποιεί το θεραπευτικό φάρμακο).
10_107. Chagalis 2006. Πιθανόν έχει την σημασία του ότι οι δεκατέσσερεις αποκαλούνται ‘δὶς ἑπτὰ’ (Plat.Phaedo.58a, Bacchyl.Dith.3.1-5) ή ‘ἑπτὰ καὶ τὰς ἴσας’, Diod.4.61.3, με έμφαση στον ιερό αριθμό επτά, Arist.Metaph.1093a13. Ανάλογη ιερότητα του επτά αναφέρεται ισχύουσα και στου Χετταίους, βλ. Archi (Archi 2010).
10_108. Ο λόγος του Σωκράτους λειτουργεί θεραπευτικά ‘ἄνευ ὀργάνων’, Plat.Sym.215c-d, ήτοι άνευ φαρμάκου.
10_108a1. Ο Αριστοτελικός όρος είναι ομωνυμία: Aristot. Cat. 1, 1a 1-3; Aristot. Met. 1.991a.
10_108a2. Compton 2006, ch. 1, n. 2. Τόσον το δηλητήριο όσον και το φάρμακο υπήρξαν αρχικά μαγικά. οπότε το φάρμακο συνιστά μιά μαγική δόση (δώρο, βλ. το Γερμανικό poison / δωρεά) που προκαλεί ζημία ή θεραπεία. 
10_109. H ιέρεια Διοτίμα, Plat.Sym.203c-d-e, αποδίδει στον Έρωτα το όνομα του φαρμακέως, o οποίος χρησιμοποιεί φάρμακο – φίλτρο, υπό την τελευταία δε έννοια η λέξη χρησιμοποιείται και από τον Όμηρο, Οδ.4.220. Το φάρμακο συσχετίζεται επίσης με την Αφροδίτη, παράβαλε επίσης το λατινικό  venenum (On Line Etymology Lexicon, s.v. venom, venenum), συσχετιζόμενο με την Αφροδίτη.

10_108a3. Futter 2014, p. 7.  Βλ. το Πλατωνικό απόσπασμα Plat. Phaedo 117b όπου ο Σωκράτης αναλαμβάνει την κύλικα του δηλητηρίου περιχαρής: καὶ ὃς λαβὼν καὶ μάλα ἵλεως ..
10_108a4. Futter 2014, p. 7. Σύμφωνα με την ‘ανάγνωση’ του Φαίδωνος από τον Futter η φιλοσοφική δραστηριότης του Σωκράτους συνδέεται με το μύθο του Θησέως μέσω ενός συνόλου τριών ‘εξισώσεων’: (α) ότι το σώμα είναι ‘ένα είδος φυλακής’ (62b; 81e; 92a), (β) ότι η φιλοσοφία περιλαμβάνει το διαχωρισμό της ψυχής από το σώμα (67d), και (γ) ότι η ευχαρίστηση και ο πόνος λειτουργούν ως καρφιά που συγκρατούν την ψυχή συνδεδεμένη πρός το σώμα (83d).
10_108a5. Η ανάλυση αποδίδεται στον Ελβετό Hug (Guay 2005).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Calame, C. 2011. Choruses of Young Women in Ancient Greece: Their Morphology, Religious Role, and Social Function, trans. D. Collins and J. Orion, Lanham – Maryland.

Futter, D. B. 2014. “The Myth of Theseus in Plato’s Phaedo,” Akroterion 59, pp. 1-15.

Vernant, J. P. 1970. "Ambiguité et renversement: sur la structure enigmatique d'Oedipe-Roi" in Echanges et Communirations, mélanges offerts a Claude Lévi-Strauss (The Hague: Mouton, 1970) .
Vernant, J.-P. 1978. "Ambiguity and Reversal: On the Enigmatic Structure of Oedipus Rex," New Literary History 9 (3), Rhetoric I: Rhetorical Analyses, transl. Page duBois, pp. 475-501.

Woudhuizen, F.C. 2004-5. “Some More on Cretan Hieroglyphic Seals,” Talanta 36-37 (Proceedings of the Dutch Archaeological and Historical Society), pp. 171-186.

Τσαγκαράκη, Μ. 2016. “Αμφιλογία και αναστροφή στον Οιδίποδα Τύραννο,» εισήγηση προγραμματισμένη για το 42ο Συνέδριο της Π.Ε.Φ. που τελικώς δεν εκφωνήθηκε, <http://philologoi.mes.sch.gr/files/tsagaraki_oidipous.pdf> (4 Ιανουαρίου 2020).

Derrida, J. 1981. Dissemination, trans. B. Johnson, London.

Compton, T. M. 2006. Victim of the Muses: Poet as Scapegoat, Warrior and Hero in Greco-Roman and Indo-European Myth and History (Hellenic Studies Series 11, Center for Hellenic Studies), Washington.

Guay, R. 2005. “Tragic Ambiguity in the Oedipus Tyrannos” <http://bingweb.binghamton.edu/~rguay/ta.pdf> (3 January 2020).

Goedicke, H. 1984. "'The Canaanite Illness'," Studien zur altdgyptischen Kultur 11, pp. 91-105.

απόσπασμα από το βιβλίο ΟΙ ΧΕΤΤΑΙΟΙ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ, κεντρική διάθεση ΙΝΦΟΓΝΩΜΩΝ

τελευταίος εμπλουτισμός / αναθεώρηση: 06.01.2020

ABSTRACT ART AND HELLENISTIC MOSAICS

ABSTRACT ART AND HELLENISTIC MOSAICS

(NOTES AND IMAGES ON ..)

Olynthus Mosaic from House A xi 9 (excerpt from Andronicos 1964)

 .. mosaics from Olynthos that are in more or less good condition. Most of them have decorative geometric motifs anyhow, as we have said above. Yet it would be a real ommision if I did not mention a unique mosaic, unique not only among the other mosaics of Olynthos, or the rest of Greece, but also among the total number of painting compositions in the ancient world as a whole (PI. Ill,4). That this mosaic is unique was realized already by its excavator who notes the following characteristically: 

There is one unique pebble mosaic...which should be especially mentioned, since it is an opus prae-barbaricum and breaks all Greek laws of rythm and symmerty. It is art untrammeled by reason, perhaps done by a mosaicist of unsound mind (sic) but acquainted with symbolism.

It is a kind of hieroglyphic script, a forerunner of “Ars Memorativa” of the Renaissance akin to James Joyce in modern literature.”

Professor Robinson with the first thrill of the excavator, and a little rashly perhaps, proceeded to decide that 

“Wassily Kandisky is not the father of absract painting” 

and that this mosaic could be compared to works of Paul Klee. Actually, both the mosaic and the house where it was found as well as the place of it present interesting peculiarities not explained in the publication of the excavation. What interests us at the moment is to note its existence and to stress that archaeological research often presents us with charming problems that unlock for us the area of meditation, which precisely constitutes the final end of every intellectual discipline.

Olynthus Mosaic from House A xi 9 (excerpt from Lavin 2005)

No rime or reason may be discerned, except the realization that here the unnamed and untamed spirits reign supreme. The design conveys its profound, disturbing meaning precisely by its absence of design. 

It is a well-known tradition in ancient architectural decoration that the floor and the ceiling often reflect one another; here, like Alice’s mirror, the pavement becomes a window to a scintillating spatial realm that seems to dwarf our own.

Olynthus Mosaic from House A xi 9 (excerpt from Clement 1935)

One of the rooms of A xi 9 has a mosaic floor in which with black and wite pebbles are designed wheels of fortune, swastikas, maeanders, a double axe, etc. all scattered about in weird confusion.

Olynthus Mosaic from House A xi 9 (excerpt from Πουλακάκης 2009)

Εντελώς ξεχωριστή θέση ανάμεσα στα πρωιμότερα ψηφιδωτά της Ολύνθου κατέχει το δάπεδο στην αυλή μιας οικίας που χρονολογείται στο τέλος του 5ου ή τις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. (πίν. 15). Αναπτύσσονται με ελευθερία και χωρίς καμιά οργάνωση διάφορα διακοσμητικά μοτίβα, όπως ψαροκόκκαλο, τροχοί, ομόκεντροι ή απλοί κύκλοι, διπλοί πελέκεις, αγκυλωτοί σταυροί, απλοί ή εγγεγραμμένοι σε κύκλους ή τετράγωνα, λαβύρινθοι και διάφορα ακανόνιστα σχέδια (30).

Olynthus Mosaic from House A xi 9 (excerpt from Lavin 1990)

The entire gamut of expressive form and meaningful thought seems here encapsulated, at the very apogee of the classical period in Greece, when the great tradition of European high art was inaugurated. The Olynthus mosaics reveal the common ground-man's sense of the supernatural-that lies between the extremes of high and low to which we give terms like "mythology" and "superstition”.

Asarotos òikos mosaic (Ασάρωτος Οίκος, excerpt MVSEI VATICANI)

Asàrotos òikos mosaic[NOTE90]

This splendid mosaic, made up of tiny pieces of glass and coloured marble once decorated the floor of the dining room of a villa on the Aventine Hill in Rome at the time of the Emperor Hadrian. The decorative theme is that known as asàrotos òikos, or "the unswept floor", created in the second century B.C. by Sosos of Pergamon and here by the artist Heraclitus, who has signed his name. The artist has created a floor which seems to be covered with the debris of a banquet, the remains that would normally be swept away: one can identify fruit, lobster claws, chicken bones, shellfish and even a tiny mouse who is gnawing a walnut shell. The solidity of the objects shown has been created by a clever use of colour to create shadows against the white background of the floor. Where the room would originally have had an entrance there is a design with theatrical masks and ritual objects; at the centre there is part of a complex Nile scene.

Gordion mosaic with occult symbols (Expedition VII/3, 1964-1965, cover illustration)

Mosaic from Anaploga in Corinth (Miller 1972, p. 352)

If the panel was originally truly a scattering of motifs, it could be considered distantly related to the Hellenistic "unswept floor" mosaic by Sosos of Pergamon in which a floor was shown strewn with the debris of a banquet. [66] Scattered objects were also painted on a panel from Herculaneum (Ηράκλειον Καμπανίας), now in the Naples National Museum, in which figs and dates are spread out on steps.[67] The effect, however, was achieved by means of a well-organized disorder which has little to do with chance, and the objects, both in this painting and in the mosaic floor, have an internal relationship which gives a sort of thematic unity. A true scattering of unconnected motifs, often in varying scales with intermittent foliage, is a feature characteristic of later pavements dating to the second century after Christ and later. Typical of this development are two panels of the Seasons Mosaic at Zliten in the Villa di Dar Buc Ammera [68] where animals, birds, baskets, and fruits in varying scales are loosely combined with scattered bits of foliage covering the whole field.

Abstract Mosaic Reproduction - Wassily Kandinsky Mural

Mosaic having an optical effect

Decorative mosaics eventually developed patterns which were entirely meant to obtain an aesthetic effect with no links to real things or mythical personages. In essence it was an early form of abstract art. You may wish to see an almost identical mosaic at Dion where it was part of a frame.
(http://romeartlover.tripod.com/Thysdru2.html)

The Mosaics of Khirbet el-Mafjar: Hisham's Palace, By Hamdan Taha and Donald Whitcomb. 2015., p. 39, 41, A1

Villa of Dionysus - mosaic of the banquet chamber (Dion)

Several statues and other works of art depicting Dionysus have been found at Dion, but his name is attached to a large residential complex inside the walls, the main hall of which is covered by a complex mosaic having at its centre the god riding a chariot drawn by two panthers; the presence of so many references to this god is not due to strong religious feelings, but rather to a way of life (carpe diem) aimed at capturing the good things of life, as Dionysus was the inventor of wine and was associated with frenzied feasts.

Joan Miró, The Beautiful Bird Revealing the Unknown to a Pair of Lovers,  1941, The Museum of Modern Art, New York

Joan Miró, Birth of the World, 1925, The Museum of Modern Art, New York

MoMA’s description of The Family, from 1924, provides a glimpse into Miró’s thought process:


“‘I make no distinction between painting and poetry,’ asserted Miró. Adopting similar creative techniques to those of his poet friends, Miró developed a vocabulary of visual signs that could be compared to words. In drawing The Family, hieroglyphic forms symbolize a father, mother, and young child ‘glimpsed,’ as Miró described, ‘in the intimacy of their home.’ These imaginative characters are carefully placed within a faintly visible grid, in which the mother’s plant-like body acts as an anchor. The small flames extending from her heart, Miró indicated, stand for maternal love.”

Mosaic floor from a roman villa of ancient Corinth, showing Dionysos in the center.

Museum of Ancient Corinth, Greece

Abstract symbols, possibly representing celestial bodies, mythological creatures, animals and natural phenomena such as for example solar eclipse. - rich legacy of Chumash Cave

Monochrome mosaic panel of a skeleton holding two wine jugs, AD 1–50,Pompeii, House of the Vestals, 91 x 70 cm © Museo Archeologico Nazionale di Napoli.

https://www.mixanitouxronou.gr/to-monadiko-archaio-elliniko-nomisma-me-quot-optiki-ofthalmapati-quot/

Το μοναδικό αρχαίο ελληνικό νόμισμα με “οπτική οφθαλμαπάτη”. Πού κυκλοφόρησαν οι δύο αντικριστές γυναικείες κεφαλές του συνεργάτη μας ιστορικού Κωνσταντίνου Λαγού Τον 6ο και 5ο αιώνα π. Χ. η πόλη της Μυτιλήνης εξέδωσε νομίσματα που η υποδιαίρεσή τους ήταν το 1/6 του στατήρα και για το λόγο αυτό η αξία τους ήταν γνωστή ως “έκτη”. Το μέταλλο των νομισμάτων αυτών είναι από ήλεκτρο, δηλαδή κράμα χρυσού και αργύρου. Αρκετές εκδόσεις...

Διαβάστε όλο το άρθρο: http://www.mixanitouxronou.gr/to-monadiko-archaio-elliniko-nomisma-me-quot-optiki-ofthalmapati-quot/

NOTES

WIKIPEDIA

The art of memory (Latin: ars memoriae) is any of a number of loosely associated mnemonic principles and techniques used to organize memory impressions, improve recall, and assist in the combination and 'invention' of ideas. An alternative and frequently used term is "Ars Memorativa" which is also often translated as "art of memory" although its more literal meaning is "Memorative Art".

[NOTE90]. Seaman 2020, pp. 110-131. Ο ερευνητής σημειώνει επί λέξει: As a dining-related entertainment, the Unswept Room mosaic plays with the concepts of mimesis (real-life imitation) and phantasia (imagination), blurring the lines between any actual refuse on the floor (or its possibility) and the “sophisticated, eye-dazzling creation of Sosos’s own mind” 

ήτοι

Ως ψυχαγωγία που σχετίζεται με το φαγητό, το μωσαϊκό του Ασάρωτου Δωματίου παίζει με τις έννοιες της μιμήσεως (πραγματική μίμηση) και της φαντασίας (φαντασία), θολώνοντας τα όρια μεταξύ οποιουδήποτε πραγματικού απορρίμματος στο πάτωμα (ή της δυνατότητάς του) και της «εκλεπτυσμένης, - εκθαμβωτικής νοητικής δημιουργίας του ίδιου του μυαλού του Σώσου".

BIBLIOGRAPHY

Andronicos, M. 1964. “Ancient Greek Painting and Mosaics in Macedonia,” Balkan studies 5, Thessalonikē, pp. 287-302.

Lavin, I. 2005. “Reason and Unreason at Olynthus,” in La mosaïque gréco-romaine IX Actes du IXe colloque international pour l’ etude de la mosaique antique et médievale II, ed. H. Morlier, Rome, pp. 933-940.

Νεκτάριος Μ. Πουλακάκης, Ν. Μ. 2009. "Ψηφιδωτά δάπεδα στη Μακεδονία κατά την Κλασική και Ελληνιστική εποχή," Μελετήματα Ημαθίας 1, σελ. 29-80.

Lavin, I. 1990. “High and Low before their Time: Bernini and the Art of Social Satire,” in Modern art and popular culture: readings in high & low, ed. K. Varnedoe, and A. Gopnik, New York, pp. 18-52.

Miller, S. G. 1972. “A Mosaic Floor from a Roman Villa at Anaploga,” Hesperia 41 (3), pp. 332-354.

Schwartz, H. 2018. "Finding the Poetry in Joan Miró: Birth of the World," Daily Art Magazine, <
https://www.dailyartmagazine.com/finding-the-poetry-in-joan-miro-birth-of-the-world/> (19 December 2019).

Alain.R.Truong > Archéologie & Antiquiities > Last supper in Pompeii at the Ashmolean Museum, Oxford, 26 juillet 2019, Last supper in Pompeii at the Ashmolean Museum, Oxford

http://www.alaintruong.com/archives/2019/07/26/37523137.html

https://www.academia.edu/12102557/The_Mosaics_of_Khirbet_el-Mafjar_Hishams_Palace

Hamdan Taha and D. Whitcomb. 2015. The Mosaics of Khirbet el-Mafjar: Hisham's Palace, Ramalah / Chicago.

https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/misc-Hisham-mosaics.pdf

https://www.getty.edu/publications/romanmosaics/catalogue/syria/

Syrian Mosaics

https://dokumen.pub/qdownload/rhetoric-and-innovation-in-hellenistic-art-1108490913-9781108490917.html

Seaman, K. 2020. Rhetoric and Innovation in Hellenistic Art, Cambridhe University Press.

Βλ. το βιβλίο Ο ΚΙΝΕΖΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ, διατιθέμενο από την lulu.com και τον συγγραφέα (omada5a3@gmail.com)

τελευταία ανανέωση / εμπλουτισμός 10.10.2023

https://www.researchgate.net/publication/402981230_ABSTRACT_ART_AND_HELLENISTIC_MOSAICS_NOTES_AND_IMAGES

DOI: 10.13140/RG.2.2.10589.68324

ΤΟ ZAGHUNLUK ΩΣ ΠΥΛΗ ΕΙΣΟΔΟΥ ΕΠΙΡΡΟΩΝ ΣΤΟΝ ΚΙΝΕΖΙΚΟ ΧΩΡΟ

ΤΟ ZAGHUNLUK ΩΣ ΠΥΛΗ ΕΙΣΟΔΟΥ ΕΠΙΡΡΟΩΝ ΣΤΟΝ ΚΙΝΕΖΙΚΟ ΧΩΡΟ

Χάρτης της Κίνας

Προκειμένου να παράσχουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των αλληλεπιδράσεων οι οποίες επηρέασαν τον Κινεζικό χώρο μέσω της Xinjiang, ζώνης διεπαφής με την Δύση, θα ανακεφαλαιώσουμε κρίσιμες σχετικές παρατηρήσεις μας σχετιζόμενες με την θέση του Zaghunluk πλησίον του Qiemo στην έρημο Taklamakan, περίπου στο μέσον του νότιου κλάδου της Οδού του Μεταξιού ισαπέχουσα περί τα 500 μίλια από την Khotan και το Dunhuang (Θροάνα του Κλαυδίου Πτολεμαίου).[9_115b]

Ζώνες πολιτιστικής επιρροής στις στέπες μεταξύ του Βόλγα και των ορέων Altai, με ένδειξη της θέσεως του Zaghunluq (Anthony 2007, fig. 13.2)

Μείζονες εμπορικές διαδρομές κατά τον πρώτο και δεύτερο αι. μ.Χ. (Hill 2009)

Γενετικές έρευνες στις σορούς του νεκροταφείου του οικισμού έχουν αποκαλύψει ότι κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού και την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου οι κάτοικοι ανήκαν στην Ευρωπαιοειδή φυλή του Μεσογειακού κλάδου, πιθανολογείται δε ότι είχαν μετοικήσει στην περιοχή διαθέτοντες ήδη στις αποσκευές τους ένα σύνολο προηγμένων πολιτιστικών χαρακτηριστικών: μόνιμη εγκατάσταση, αγροτο – κτηνοτροφική ενασχόληση, υφαντουργία κ.ά.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μούμιες ανευρεθείσες στο Zaghunluk, αλλά και στην ευρύτερη περιοχή της ερήμου Taklamakan, διέθεταν γαλάζιους λίθους τοποθετημένους στην θέση των ματιών, ενώ το λεγόμενο κυανούν βρέφος έφερε και κάλυμμα κεφαλής έντονου κυανού χρώματος.[9_115] Ερευνητές έχουν αποδώσει στο κυανούν συμβολική συσχέτιση με την αθανασία είτε τον θρήνο, την συγκεκριμένη δε συνήθεια στο Qiemo ερευνητές έχουν θεωρήσει ως επιρροή από την Ανατολική Μεσόγειο (Αίγυπτο, Αιγαίο, Εγγύς Ανατολή).[9_116]

Η μούμια του κυανού βρέφους

Πράγματι συχνά στον Όμηρο θεοί αλλά και ήρωες χαρακτηρίζονται ως κυανοχαίται, ήτοι ως διαθέτοντες κυανή κόμμωση,[9_117] ιδιαιτερότητα η οποία απαντάται και στην Αίγυπτο αλλά και την Εγγύς Ανατολή.[9_118] Η δημοφιλία του ιδιαίτερου και αφύσικου αυτού χρώματος για την κόμμωση φαίνεται επιβιώνουσα και μεταξύ των ποιητών της κλασικής περιόδου, ενώ ακόμη και ο Φειδίας εμφανίζεται να έχει υποκύψει στην γοητεία του.[9_119] Ο Griffith έχει υποστηρίξει ότι η Αιγαιακή αυτή στάση έναντι του κυανού οφείλεται σε Αιγυπτιακή επιρροή, λαβούσα χώραν κατά την περίοδο της XVIII δυναστείας, όμως δεν λείπει και η αντίκρουση επ’ αυτού.[9_120] Συσχέτιση με την Αίγυπτο αναγνωρίζεται από μελετητές και στην περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέως, Ιλ.18.564, όπου η εικονογράφηση, αποδίδουσα ιδιαίτερη θέση στο κυανούν, εκτιμάται ως παρόμοια με αυτήν του τάφου του Nakht, αξιωματούχουτης XVIII δυναστείας.[9_121] Άλλωστε σε τελετουργικό κράνος από ‘κυανούς’ χαυλιόδοντες αγριοχοίρου προερχόμενο από την Μιδέα Αργολίδος των μέσων της δευτέρας χιλιετίας αποδίδεται επίσης ομοιότητα με φαραωνικές περούκες κυανού χρώματος.[9_122]

Τάφος ΤΤ52 του Nakht: σκηνές ψαρέματος, κυνηγίου και οινοπαραγωγής

Αν και η επικρατούσα άποψη θεωρεί ότι ο ιδιαίτερος συμβολισμός του κυανού και η συσχέτισή του με το θείο συνιστά Αιγυπτιακή επιρροή ή, έστω, επιρροή από την Εγγύς Ανατολή, από την πλευρά μας διατηρούμε κάποιες επιφυλάξεις επ’ αυτού. Τούτο διότι ήδη από την τρίτη χιλιετία στα πλαίσια του Κυκλαδικού Πολιτισμού το κυανούν, όπως και το μαύρο, είχαν υιοθετηθεί για την απόδοση ή τον τονισμό ανατομικών λεπτομερειών μαρμάρινων εδωλίων όπως τα μάτια, τα φρύδια, η κώμη και το ηβικό τρίγωνο.[9_123] Στην εικονογραφία της υπό Μινωική επιρροή Θήρας οι ξυρισμένες κεφαλές απεικονίζοντο κυανές, στην δε τοιχογραφία των κροκοσυλλεκτριών το κυανούν συσχετίζεται με την νεότητα.[9_124] Επιπρόσθετα το κυανούν είναι το χρώμα της κεφαλής του ψαρά του Ακρωτηρίου και, ακόμη πιο αξιοσημείωτο, συνδέεται με το θείο, δεδομένου ότι εμφανίζεται στην απεικόνιση της καθιστής θεάς της Ξεστής 3.[9_125] Στην ίδια την Αίγυπτο, συγκεκριμένα στις Μινωικές τοιχογραφίες της Αβάριος (Tell el-Dabca), το κυανούν υιοθετείται ως το χρώμα των ξυρισμένων κεφαλών των νέων, ακολουθώντας την Θηραϊκή σύμβαση.[9_126] Συμπερασματικά η υιοθέτηση του κυανού χρώματος για την κόμμωση των θεών, ημιθέων και ηρώων εμφανίζεται ως κοινό χαρακτηριστικό των πολιτισμών της Ανατολικής Μεσογείου, ενδεχομένως δε το αρχικό σημείο όπου του απεδόθη το συγκεκριμένο συμβολικό φορτίο να ευρίσκεται στην Εγγύς Ανατολή.

Δείγμα υφάσματος από το Zaghunluq (1000 π.Χ., <http://www.textileasart.com/ancient-asian-textiles-1082.htm>

Επανερχόμενοι στην κύρια αφήγησή μας σημειώνουμε ότι από το Zaghunluk προέρχονται μερικά από τα αρχαιότερα δείγματα υφασμάτων στην Κίνα χρονολογούμενα περί το 1000 π.Χ., διαθέτοντα ποικιλία χρωμάτων και σχεδίων όπως γεωμετρικά, το θέμα των αντικρυστών τριγώνων, της κλεψύδρας ή τα παραπέμποντα στην καλαθοπλεκτική, ενώ δημοφιλή διακοσμητικά στοιχεία υπήρξαν επίσης η έλικα (δίνη), το κυματοειδές στοιχείο, ο κοχλίας, ο μαίανδρος, το δίγαμμα, το άγκιστρο κ.ά.[9_127] Στα υφαντά τους απαντώνται επίσης μερικές από τις πλέον πρώιμες απεικονίσεις τοπίου στον ευρύτερο γεωγραφικό χώρο, οι οποίες μάλιστα παραβάλλονται προς αυτές των υφαντών του - Ελληνικής συσχετίσεως - τύμβου 6 του Noin Ula.[9_128]

Άτρακτοι με σφονδύλια φέροντα διακόσμηση σπειρών (Zaghunluq, 400-200 π.Χ., <http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/rhein/kultur/museen/ma_reiss/ausst/seidenstrasse/zagunluk_spinn1.htm>)

Σημειώνεται ότι η ζωγραφική τοπίου στην σύγχρονη εποχή θεωρείται ότι οφείλει την γέννησή της στην Αναγέννηση και ιδιαίτερα στον Ντα Βίντσι, του οποίου όμως οι πρώτοι απεικονισθέντες βράχοι, δένδρα και ζώα μοιάζουν να έχουν βγεί από πρωιμότερα Κινεζικά έργα! Η πρώιμη απεικόνιση τοπίων στην Κίνα εμφανίζεται σε ορειχάλκινα θυμιατήρια της περιόδου των Han, σε υφαντά και σε άλλα τεχνουργήματα (κεραμεικά, καθρέπτες, ταφικές τοιχογραφίες), υιοθετεί δε ως βασικά στοιχεία της τον ουρανό, το πτηνό και το όρος, όλα έμφορτα συμβολισμών. Η γέννησή της από τον Rostovtseff έχει αποδοθεί εν μέρει σε Ελληνιστική επιρροή, άποψη που ενστερνίζεται και ο Cumont. Άλλοι ερευνητές αποδίδουν την γέννηση αυτής της ζωγραφικής σε επιρροή από το εξωτερικό, η οποία εμφανίσθηκε με το θέμα του κυνηγίου και των ορέων, όμως αναγνωρίζουν την ιδιαίτερη Κινεζική προσέγγιση του θέματος και την διαμόρφωση ιδιαίτερου ύφους.[9_128a]

Με την υφαντουργία συνδέεται επίσης τεκμήριο από τους τάφους το οποίο εμφανίζεται παρόμοιο με πολύ παλαιότερο Ελλαδικό. Πρόκειται για δύο σφονδύλια, προερχόμενα από τους τάφους 2 και 5, τα οποία φέρουν διακόσμηση τετραπλής έλικας, που παραπέμπει στο εικονογραφικό υπόδειγμα σφραγίδας από την Λέρνη της ΠΕ ΙΙ (CMS V 101 και 100), ενώ θυμίζει επίσης παρόμοιες συνθέσεις από τον πολιτισμό της Βακτρίας - Μαργιανής![9_129] Αν το εικονογραφικό πρότυπο του συγκεκριμένου σφονδύλου ευρίσκεται στον Ελλαδικό χώρο ή αλλού, ή αν πρόκειται για ανεξάρτητη επινόηση του καλλιτεχνικού θέματος στο Taklamakan αποτελεί ερώτημα που δεν μπορεί να απαντηθεί. Πάντως επαναλαμβάνουμε εδώ ότι η Barber έχει διατυπώσει την εκτίμηση ότι κατά την πρώιμη Εποχή του Χαλκού υπήρχε εμπορική σύνδεση Anau και Κεντρικής Ευρώπης, περιλαμβάνουσα ενδιαμέσως την Τροία και Θράκη, μέσω της οποίας διεξήγετο εμπόριο υφαντικών σφονδύλων.[9_130]

Παράσταση μάχης από την σφραγίδα του Γρύπα Πολεμιστή Πύλου (https://aristomenismessinios.blogspot.com/2019/02/the-combat-agate-from-grave-of-griffin.html)

Μερικά από τα ενδύματα τα οποία έφεραν οι μούμιες του Zaghunluq, και ευρύτερα του λεκανοπεδίου Tarim, διέθεταν σχεδίαση από διασταυρούμενες λωρίδες διαμορφωμένες σε πολύχρωμα τετράγωνα. Αυτό το χαρακτηριστικό από την Barber θεωρήθηκε ανάλογο με το χαρακτηρίζον υφασμάτινα τεκμήρια από τον πολιτιστικό κύκλο του Halstatt, της κεντρικής Ευρώπης (1200-800 π.Χ.), γεγονός το οποίο έχει οδηγήσει σε σειρά υπερβολικών εικασιών για την παρουσία Κελτών στην έρημο![9_131]  Όμως το διακοσμητικό θέμα των τετραγώνων, συνδεόμενο σήμερα κατ’ εξοχήν με τους Σκωτσέζους και τους Κέλτες, φαίνεται ότι διέθετε ευρύτατη διάδοση στο παρελθόν. Από την πλευρά μας, στα πλαίσια της από μέρους μας αναζητήσεως ενδεχόμενων Αιγαιακών κυρίως συσχετίσεων με την Xinjiang, σημειώνουμε ότι το θέμα υπήρξε γνωστό στον Ελλαδικό χώρο,[9_132] αν και οι κλιματικές συνθήκες δεν έχουν ευνοήσει την διάσωση σχετικών τεκμηρίων. Πάντως στην περίφημη σφραγίδα του Μυκηναίου Γρύπα Πολεμιστή της Πύλου δύο από τους εικονιζόμενους χαρακτήρες διαθέτουν ζώματα (ήτοι κοντές φούστες) με το εδώ σχολιαζόμενο θέμα,[9_133] ενώ το ίδιο υπονοείται και σε νεώτερο γλυπτό από την Αλικαρνασσό.[9_134] 

Από τον τάφο 3 του Zaghunluq έχει ανασκαφεί φαιό κωνικό καπέλο από τσόχα (ερέα) χρονολογούμενο μεταξύ πέμπτου και τρίτου αι. π.Χ., το οποίο θυμίζει αυτό του Robin Hood![9_135] Η τσόχα ή ερέα θεωρείται ότι ανακαλύφθηκε από τους Σουμερίους, συνδέεται δε με τους νομαδικούς πληθυσμούς των στεπών, ενώ δεν λείπει και από το Αιγαίο της Εποχής του Χαλκού, όπου χρησιμοποιήθηκε στους θαλάμους ναυτικών σκαφών (ίκρια),[9_136] αλλά και στην κατασκευή τύπου κράνους.[9_137] Το σχολιαζόμενο εδώ φαιοκόκκινο κάλυμμα κεφαλής του Zaghunluq, όπως και πλήθος άλλων ανασκαφέντων στην ίδια θέση θεωρούνται ως αποδεικτικά πολλαπλών επιρροών.[9_138] Πράγματι τα καπέλα αυτά παραπέμπουν σε καλύμματα κεφαλής νομάδων, όπως του Χρυσού Πολεμιστή του τύμβου Issyk ή Σκυθών όπως αυτοί αναπαρίστανται σε φιάλη του Ελληνικής επιρροής τύμβου Kul Oba στον Βόσπορο,[9_139] στους Ελληνικούς καλάθους τους συνδεδεμένους με την λατρεία της Δήμητρας,[9_140]  στον Ελληνικό – επίσης – πίλο του πέμπτου / τετάρτου αι. π.Χ. όπως αυτός κοσμεί την κεφαλή αναθηματικού αγαλματιδίου βοσκού από την Λυκόσουρα Αρκαδίας,[9_141]  κ.ά.

Αναθηματικό αγαλματίδιο βοσκού με πίλο από την Λυκόσουρα Αρκαδίας (Μουσείο Λούβρου, https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/shepherd)

Πίλος με φτερά από το Loulan

Η ίδια θέση φαίνεται ότι απετέλεσε πύλη εισόδου στην Κίνα της συνήθειας να τοποθετείται στον νεκρό ταινία σταθεροποιήσεως του στόματος σε κλειστή θέση (Ομηρική οθόνη, Hom. Od. 11.404, Od. 7.107), έθιμο συσχετιζόμενο μεταξύ των άλλων με την Μυκηναϊκή Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικό εν προκειμένω το παιγνιώδες απόσπασμα του Λουκιανού ο οποίος στο Περί Πένθους θέλει τον νεκρό να λέγει, απευθυνόμενος στους θρηνούντες (Luc. Luct. 19):

ὥστε μοι νὴ τὴν Τισιφόνην πάλαι δὴ ἐφ᾽ οἷς ἐποιεῖτε καὶ ἐλέγετε παμμέγεθες ἐπῄει ἀνακαγχάσαι, διεκώλυσε δὲ ἡ ὀθόνη καὶ τὰ ἔρια, οἷς μου τὰς σιαγόνας ἀπεσφίγξατε
ή σε Νεο - Ελληνική απόδοση:
Ώστε εδώ και ώρα, μά την Τισιφόνη, μου ερχόταν να ξεκαρδιστώ στα γέλια με όσα κάνατε και λέγατε, αλλά με εμπόδισε το ύφασμα και το μαλλί με το οποίο μου δέσατε σφιχτά τα σαγόνια".. 

Πράγματι, όπως έχει ήδη αναφερθεί, ως παλαιότερο σχετικό εύρημα στον μετέπειτα Κινεζικό χώρο θεωρείται το προερχόμενο από την πολλαπλή ταφή 85Μ2 στην θέση Zaghunluk,[9_142] ενώ αναφέρονται και άλλα νεώτερα (Jumbulak, Niya, Yingpan, Sampula).[9_143] Άλλωστε ο οικισμός έχει δώσει ευρήματα συγγενή προς αυτά του Chawuhugou, σε κεραμεικά τεκμήρια του οποίου η Debaine-Francfort έχει αναγνωρίσει Ελληνική επιρροή.[9_143a] Ιδιαίτερη σημασία επίσης αναγνωρίζεται στο γεγονός ότι στην θέση έχουν ευρεθεί άρπες οι οποίες χρονολογούνται στους τελευταίους αιώνες π.Χ.[9_144] και εμφανίζουν ομοιότητα με άλλες από τους τάφους του Pazyryk αλλά και της Ολβίας Ποντικής![9_145]

Απεικόνιση νεκρικών οθονών σε λουτροφόρους (Von Salis 1957, figs. 4, 5)

Νεκρική οθόνη μούμιας τάφου 95MNIM8 από την Niya (Yu Zhiyong 2000, p. 30)

Τετραπλή σπείρα από εγχάρακτο σφονδύλι του Zaghunluk (αριστερά), από σφραγίδα της Λέρνης (CMS V 101, δεξιά)

Η τελευταία αυτή άρπα, του οριζόντιου γωνιακού τύπου, ευρέθη σε τάφο στην περιφέρεια της Ολβίας Ποντικής, ο οποίος αποδόθηκε σε ευγενή των Σαρματών της ύστερης Σκυθικής περιόδου, μάλιστα δε στην περίοδο μετά την υποχώρηση της Ελληνικής κυριαρχίας στην περιοχή. Σημειώνεται όμως ότι και υπό την Σκυθική (ή Σαρματική) εξουσία οι εκεί πολιτικές οντότητες διατήρησαν τα οργανωτικά και άλλα στοιχεία της προηγηθείσας Ελληνικής.[9_146] Πιθανολογείται ότι κατά την υπόψη περίοδο στον Βόσπορο βασίλευε ο Τιβέριος Ἰούλιος Κότυς Α' Φιλόκαισαρ Φιλορωμαῖος Eὐσεβής, ως υποτελής των Ρωμαίων.[9_147] O Κότυς υπήρξε απόγονος, από την μία πλευρά, των Μακεδόνων βασιλέων Αντιγόνου Α του Μονοφθάλμου και Σελεύκου Α του Νικάτορος. Τα ευρήματα τα σχετικά με την ύστερη Σκυθική περίοδο μαρτυρούν έντονη την Ελληνική επίδραση ενώ υπογραμμίζουν την κινητικότητα και τις αλληλεπιδράσεις με μακρυνά πολιτιστικά σχήματα. Έτσι φυλακτά παραπέμπουν σε ευρήματα του Χρυσού Λόφου (Tillya Tepe),[9_148] ενώ σφραγίσματα (μαρκαρίσματα) βοοειδών αναφέρεται ότι εμφανίζουν στοιχεία από την Ευρωπαϊκή Σαρματία, το Παντικάπαιον, ακόμη και την Βακτρία.[9_149] Τα σφραγίσματα αυτά εγίνοντο με πυρωμένο σίδερο και αποτύπωναν στα βοοειδή εμβλήματα Σαρματικών φατριών, τα λεγόμενα tamga, προκειμένου να γίνει ταυτοποίηση του ιδιοκτήτη τους. Η σχετική παράδοση ακολουθείτο στην αρχαϊκή Ελλάδα και πιθανώς στις Ελληνικές αποικίες της Μαύρης Θάλασσας,[9_149a1] κατά μία άποψη δε ο όρος tamga προέρχεται από το Ελληνικό τάγμα.[9_149a2]  Η νεκρόπολη του Ust’-Al’ma στην ΝΔ Κριμαία παρέχει επίσης πληθώρα τεκμηρίων για την έκταση της Ελληνικής επιρροής όπως την απόθεση στους τάφους Ελληνικής παραδόσεως λυχνιών,[9_150] την δημοφιλία ταφικών αναθημάτων του Διονυσιακού,[9_151] ή θαλάσσιου θεματολογίου,[9_152] ενώ αξιοσημείωτη είναι η ανεύρεση στην κρύπτη 820 του Ust’-Al’ma πολυεδρικής χάνδρας παρόμοιας με ευρεθείσες στον γεωγραφικό χώρο της Κίνας.[9_153]

Μετάλλιο – φάλαρο με παράσταση σατύρου και μαινάδας (Noin Ula)

Η έντονη Ελληνική επιρροή επί των Σκυθών – Σαρματών - Σακών, ισχυρή και κατά την ύστερη περίοδο, αναφέρεται εδώ προκειμένου να στηρίξει την υπόθεση ότι, ενδεχομένως, η άρπα της Ολβίας – παρόμοια αυτών στην Κίνα – απετέλεσε επίσης πολιτιστικό δάνειο από τους πρώτους, άποψη που έχει υποστηριχθεί και από άλλους ερευνητές.[9_154] Άλλωστε είναι στην Χερσόνησο Taman (αλλως του Κιμμερίου Βοσπόρου ή της Ηώνης) όπου πρόσφατα ευρέθη η αρχαιότερη Ελληνική λύρα,[9_155] η οποία προηγείται χρονικά της ανασκαφείσας στην Πειραϊκή νεκρόπολη αλλά και αυτής από τον Τάραντα! Πράγματι η λύρα χρονολογήθηκε στον έκτο αι. π.Χ., η Πειραϊκή στον πέμπτο ενώ αυτή από τον Τάραντα στον τρίτο / δεύτερο. Η Κριμαϊκή λύρα ευρέθη στην νεκρόπολη ‘Wave-1’, αποτελεί δε παραλλαγή του τύπου ‘τριγώνου’. Βεβαίως υπάρχει το μαρμάρινο ειδώλιο του αρπιστή της Κέρου της Πρώιμης Κυκλαδικής περιόδου.

Χάρτης δεικνύων την περιοχή όπου επαίζοντο οι οριζόντιες γωνιακές άρπες περί το 500 π.Χ. (διαγραμμισμένη περιοχή είναι η επικράτεια των Αχαιμενιδών, Lawergren, 2003b, fig. 10b)

Στο Xiangbaobao, το οποίο - όπως και η Shanpula - θεωρείται πολιτιστικά συγγενές προς το Zaghunluk,[9_156] γενετικές έρευνες αποκάλυψαν ότι οι κάτοικοι κατά την Εποχή του Σιδήρου διέθεταν ‘δυτικά χαρακτηριστικά τα οποία συγγενεύουν τόσον με αυτά της σύγχρονης Aνατολικής Μεσογείου όσον και με των αρχαίων Σακών των υψιπέδων του Pamir εντός των ορίων της τότε ΕΣΣΔ’.[9_157] Ενδιαφέρον παρουσιάζει σχετικά η άποψη του Francfort ότι το Zaghunluk απετέλεσε μέρος ενός ολόκληρου πολιτιστικού σχήματος στην δυτική πλευρά του λεκανοπεδίου Tarim, οι δε κάτοικοί του εμφανίζονται από πολιτιστική άποψη ως εξάδελφοι των Σκυθών / Σακών της Κεντρικής Ασίας.[9_158]

Κυκλαδικό ειδώλιο αρπιστή του τύπου Πρώιμου Σπεδού (The J. Paul Getty Museum, nr. 85.AA.103)

Διάφορες άρπες: Pazyryk, Ολβία, Zaghunluq & Yanghai

Καταλήγοντας υπογραμμίζουμε ότι στην περίπτωση του Zaghunluk απαντώνται σχεδόν όλοι εκείνοι οι παράγοντες οι οποίοι συμμετείχαν στην διάχυση των πολιτιστικών επιδράσεων που έπαιξαν κρίσιμο ρόλο στην διαμόρφωση εν συνεχεία του Κινεζικού πολιτισμού. H μετανάστευση πολιτιστικά προηγμένων φυλετικών ομάδων αλλά και η εμπορική και άλλη επαφή με τους νομάδες και μέσω αυτών με πολιτιστικά σχήματα όπως της Ευρασιατικής στέπας, των Ιρανικών υψιπέδων, της Ελληνίζουσας Μαύρης Θάλασσας, της Βακτρίας κ.ά. απετέλεσαν παράγοντες οι οποίοι συνέβαλαν ώστε η ευρύτερη λεκάνη του Tarim να καταστεί χώρος πολιτιστικών συγχωνεύσεων..

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

9_115b. Tupikova, Schemmel and Geus 2014, p. 32. 

9_115. Barber 2014, p. 34, fig. 4.7.

9_116. Chouinard 2015; Griffith 2005, p. 334. Για το συμβολικό φορτίο του κυανού στο προϊστορικό Αιγαίο και την Αίγυπτο βλ. επίσης Κονιδάρη (Κονιδάρης 2019, § 7.2, σελ. 110-111).

9_117. Griffith 2005. Ζεύς (Il.1.528, Il.17.209), Ήρα (Il.15.102), Διόνυσος (Hymn. Hom. 7 [Bacch.] 5), Ποσειδών (Il.13.563), Άδης (Hymn. Hom. 2 [Cer.] 347, cf. Eur. Alc. 261), Βορέας (Il.20.224), Έκτωρ (Il.22.402), Οδυσσεύς (Od.16.176, Od.6.231). Βλ. Griffith 2005.

9_118. Griffith 2005.

9_119, Αναφέρεται, Strab. 8.2.30, ότι ο Φειδίας σκόπευε να βασίσει το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Διός της Ολυμπίας στην περιγραφή του στίχου Il.1.528:

‘ἦ καὶ κυανέῃσιν ἐπ᾽ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων:’

όπου o Ζεύς κάνει νεύμα στην Θέτιδα δηλωτικό της συγκατανεύσεώς του για την έμμεση υποστήριξη του Αχιλλέως.

9_120. Griffith 2005. Αρνητική κριτική έχει εκφράσει ο Bajema (Bajema 2012, p. 409).

9_121. Moret 1912, p. 244; Griffith 2005, p. 331, n. 19.

9_122. Griffith 2005, p. 333, n. 32.

9_123. Hendrix 1998. Βλ. επίσης Cycladic Art 2004; Color in Cycladic Art 2015. Στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης εκτίθεται η υπ’ αρ. 592 φιάλη της ΠΚ ΙΙ περιόδου με ίχνη κυανού χρώματος (http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=RESOURCE&cresrc=915&cnode=35&clang=1).

9_124. Sheng-chieh Hsu 2012, p. 93; Ceremonies 2015. Πρόκειται για νεαρά κροκοσυλλέκτρια από το δωμάτιο 3α στην Ξεστή.

9_125. Sheng-chieh Hsu 2012, p. 94, fig. 2.

9_126. Bietak 1966, p. 76; Cole 2010, p. 123.

9_127. Bellezza 2018; Francfort 1998, p. 46; Xiaojuan Mao 2018. Βλ. επίσης σημ. 9_85.

9_128. Οι τύμβοι στο Noin Ula της σημερινής Μογγολίας χρονολογούνται στους τελευταίους αιώνες π.Χ., απετέλεσαν δε την τελευταία κατοικία αριστοκρατών Ούννων νομάδων (Xiongnu), σε  αυτούς δε αφθονούν τα τεκμήρια Ελληνικής πολιτιστικής επιρροής.

9_128a. Για την Μινωική ζωγραφική τοπίου βλ. Chapin (Chapin 2004).

9_129. Francfort 1998, p. 53, fig. 24.

9_130. Barber 1991, p. 308.

9_131.  King 2006.

9_132.  Stocker and Davis 2017, n. 19.

9_133.  Stocker and Davis 2017, fig. 14.

9_134. Higgs 1998, p. 245, fig. 4. Το ακέφαλο σήμερα γλυπτό αρ. 1102 γυναικείας μορφής τηρείται στο Βρετανικό Μουσείο (GR 1870.3-15.1).

9_135. Williams 2012, p. 66, table 1: C.

9_136. Barber 1991, pp. 344-345.

9_137. Salimbeti 2018. Παράβαλε το κράνος του Μηριόνη, Hom. Il. 10.265.

9_138. Williams 2012, p. 89, figs. 20, 21.

9_139. Williams 2012, p. 88, fig. 19.

9_140.  Βλ. σημ. 9_38

9_141. Jost 1975, fig. 7. Βλ. Μουσείο Λούβρου <https://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/shepherd>.

9_142. Müller 2003, pp. 45-46.

9_143. Müller 2003, pp. 53-54, 61.

9_143a. Debaine-Francfort 1989, p. 185, fig. 3:3, 4, 6, n. 7.

9_144. Xie Jin 2005. Το 1996 στο Zagunluk (Qiemo της Xinjiang) ανεσκάφησαν δύο ξύλινες άρπες του 5ου αι. π.Χ., το δε 2003 στο Shanshan (ομοίως της Xinjiang) εντοπίσθηκαν άλλες τρείς που χρονολογήθηκαν στο 1000 π.Χ. περίπου (;).

9_145. Lawergren 1990; 2010, p. 123; Симоненко / Simonenko 1999, fig. 2. Εκτός από το τεκμήριο από το Pazyryk στα όρη Altai, χρονολογηθέν περί το 350 π.Χ., άλλη μία άρπα ευρέθη σε τάφο του πλησίον ευρισκομένου Bashadar.

9_146 Симоненко / Simonenko 1999, p. 249.

9_147. Симоненко / Simonenko 1999, p. 249.

9_148. Симоненко / Simonenko 1999, p. 245.

9_149. Симоненко / Simonenko 1999, p. 249.

9_149a1. Voroniatov 2014, p. 32.

9_149a2. Manassero 2013, p. 61; Perrin 2010, p. 24, n. 1.

9_150. Chrzanovski and Zhuravlev 1998, p. 18.

9_151. Пуздровский / Puzdrovsky 2007, pl. 15: 4, pl. 6: 7.

9_152. Пуздровский / Puzdrovsky 2007, pl. 14: 6. Τα θέματα από τον θαλάσσιο κόσμο όπως δελφίνια κ.ά. υπήρξαν δημοφιλή στην Ελληνιστική τέχνη.

9_153. Пуздровский / Puzdrovsky 2007, pl. 14: 5.

9_154. Lisovoi and Alpatova 2016, p. 30.

9_155. Whelan 2018.

9_156. Vigo 2004, p. 340, table I.

9_157. Han Kangxin 1994, p. 4.

9_158. Francfort 1998, p. 46.

ΠΡΟΣΘΕΤΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Xiaojuan Mao. 2018. “Study on Woolen Clothing and Pattern Unearthed in Zagunluk Cemetery in Qiemo County of Xinjiang,” Asian Social Science 14 (5), pp. 95-103.

Anthony, D. W. 2007. The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton and Oxford.

Williams, A. 2012. “Ancient Felt Hats of the Eurasian Steppe,” Sino-Platonic Papers 228, pp. 66-93.

Salimbeti, A. 2018. The Greek Age of Bronze: Early Helmets, < http://www.salimbeti.com/micenei/helmets1.htm> (21 July 2019).

Barber, E. J. W.  1991. Prehistoric Textiles: The Development of Cloth in the Neolithic and and Bronze Ages, with Special Reference to the Aegean, Princeton University Press.

Jost, M, 1975. "Statuettes de bronze archaïques provenant de Lykosoura", Bulletin de Correspondance Hellénique 99, pp. 341-343.

Κονιδάρης, Δ. 2019. Ο Πρώιμος Αιγυπτιακός Πολιτισμός και οι Αλληλεπιδράσεις με το Αιγαίο, Αθήνα.

Color in Cycladic Art = The use of colour in Cycladic art. Museum of Cycladic Art. http://www.cycladic.gr/frontoffice/portal.asp?cpage=resource&cresrc=138&cnode=40&clang=1 (July 2015).

Capart, J. 1905. Primitive Art in Egypt, trans. A. S. Griffith, London.

Moret, A. 1912. Kings and Gods of Egypt, New York and London.

Hendrix, E. A. 1998. “Painted Ladies of the Early Bronze Age,” The Metropolitan Museum of Art Bulletin 55 (3), pp. 4-15.

Sheng-chieh Hsu, F. 2012. “Ritual Significance in Mycenaean Hairstyles,” Chronika 2, pp. 92-102.

Ceremonies = Ceremonies in The Bronze Age on the Aegean Islands. Foundation of the Hellenic World,

<http://www.fhw.gr/chronos/02/islands/en/religion/ceremony/index.html> (July 2015).

Bietak, M. 1966. Avaris: The Capital of the Hyksos. Recent Excavations at Tell el-Dabca, British Museum Press.

Cole, S. 2010. “The Wall Paintings of Tell el-Dab’a: Potential Aegean Connections,” Pursuit - The Journal of Undergraduate Research at the University of Tennessee 1 (1), Article 10, pp. 103-136.

Stocker, S. R., and J. L. Davis. 2017. “The Combat Agate from the Grave of the Griffin Warrior at Pylos,” Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens 86 (4), pp. 583-605.

Tupikova, I., M. Schemmel, K. Geus. 2014. “Travelling along the Silk Road: A new interpretation of Ptolemy’s coordinates,” Max Planck Institute for the History of Science, pp. 1-73.  

Higgs, P. 1998. “After the Mausoleum: Hellenistic Sculptures from Bodrum in the British Museum,” in Regional Schools in Hellenistic Sculpture, Proceedings of an International Conference held at the ASCSA (Oxbow Monograph 90), ed. O. Palagia and W. Coulson, pp. 243-252.

King, D. 2006. “Greeks in the East,” Independent, < http://phdiva.blogspot.com/2006/08/greeks-in-east.html> (25 July 2019).

Von Salis, A. 1957. “Antiker Bestattungsbrauch,” Museum Helveticum 14, pp. 89–99.

Yu Zhiyong (Xinjiang Provinsial Institute of Antiquity and Archeology). 2000. “Tomb 95MNIM8 at the Niya Site in Minfeng County, Xinjiang,” Chinese Archaeology 2, pp. 238-241.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ απο το βιβλίο Ο ΚΙΝΕΖΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ, διατιθέμενο από την lulu.com και τον συγγραφέα (omada5a3@gmail.com)

τελευταία αναθεώρηση / εμπλουτισμός: 20.09.2020