ΓΟΡΓΙΑΣ & ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΗ
Ερανίσματα & σχόλια, Δ. Ν. Κονιδάρης, konidaris@ieee.org, DOI: 10.13140/RG.2.2.10512.98569
Σύνοψη
Το
παρόν κείμενο διερευνά τη διασταύρωση της αρχαίας σοφιστικής σκέψεως του Γοργία
με σύγχρονες προσεγγίσεις της νευροεπιστήμης, εστιάζοντας ιδιαίτερα στην έννοια
της «απάτης» ως αισθητικής και γνωστικής λειτουργίας. Αφετηρία αποτελεί το
απόσπασμα 23 του Γοργία, όπου η «δίκαιη απάτη» της τραγωδίας αναδεικνύεται ως
μηχανισμός πνευματικής εξαπατήσεως τόσο του δημιουργού όσο και του θεατή. Το
κείμενο προτείνει ότι οι κατοπτρικοί νευρώνες προσφέρουν μια πιθανή βιολογική
θεμελίωση αυτής της γοργιανής συλλήψεως, εξηγώντας πώς η μίμηση και η
συναισθηματική συμμετοχή παράγουν γνώση μέσω μιας μορφής «φυσιολογικής εξαπατήσεω».
Παράλληλα, εξετάζεται η δύναμη του
λόγου ως «ψυχαγωγικού» παράγοντα που επενεργεί στο σώμα και τον νου, σε
συνάφεια με σύγχρονες θεωρίες της ενσώματης νοήσεως. Η μελέτη επεκτείνεται σε
συγκριτικές φιλοσοφικές προσεγγίσεις, ιδίως με τον βουδισμό και τη σκέψη του Nāgārjuna, αναδεικνύοντας κοινούς άξονες
σκεπτικισμού, αποδομήσεως της πραγματικότητας και κριτικής της γλώσσας.
Τέλος, αναλύεται η «αισθητική της
εξαπατήσεως» στην αρχαία γραμματεία, από τον Πλάτωνα έως τον Ηλιόδωρο,
υπογραμμίζοντας τη μετατόπιση από την ηθική καχυποψία προς μια θετική αποτίμηση
της αισθητικής ψευδαισθήσεως ως οδού προς βαθύτερη κατανόηση. Συνολικά, το έργο
προτείνει ότι η αρχαία ρητορική και αισθητική θεωρία του Γοργία μπορεί να
επανερμηνευθεί γόνιμα μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης γνωστικής επιστήμης.
Abstract
This paper explores the
intersection between the ancient Sophistic thought of Gorgias and contemporary
approaches in neuroscience, focusing in particular on the concept of
“deception” as both an aesthetic and cognitive function. The point of departure
is Fragment 23 of Gorgias, where the notion of “just deception” in tragedy is
presented as a mechanism of intellectual cultivation for both the creator and
the audience. The study proposes that mirror neurons provide a possible
biological foundation for this Gorgian idea, explaining how imitation and
emotional engagement generate knowledge through a form of “physiological
deception.”
At the same
time, the power of logos is examined as a “soul-leading” force that acts upon
both body and mind, in alignment with modern theories of embodied cognition.
The analysis is further extended to comparative philosophical perspectives,
especially with Buddhism and the thought of Nāgārjuna, highlighting shared
themes of skepticism, the deconstruction of reality, and the critique of
language.
Finally,
the paper investigates the “aesthetics of deception” in ancient literature,
from Plato to Heliodorus, emphasizing the shift from moral suspicion to a more
constructive understanding of aesthetic illusion as a pathway to deeper
insight. Overall, the study argues that Gorgias’ ancient rhetorical and
aesthetic theory can be fruitfully reinterpreted through the lens of
contemporary cognitive science.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ 23 ΤΟΥ ΓΟΡΓΙΑ (Gorg. fr. 23, Diels–Kranz)
Το
απόσπασμα 23 (82 B 23) του Γοργία στη συλλογή των Diels–Kranz αναφέρεται στην
έννοια της «δίκαιης απάτης» στο πλαίσιο της τραγωδίας. Σύμφωνα με το κείμενο, η
τραγωδία δημιουργεί μια «απάτη» (ψευδαίσθηση) μέσω των μύθων και των παθημάτων,
στην οποία: Ο απατών (ο δημιουργός/ποιητής) είναι δικαιότερος από εκείνον που
δεν απατά, γιατί εκπληρώνει την υπόσχεση της τέχνης του. Ο απατώμενος (ο
θεατής) είναι σοφότερος από εκείνον που δεν απατάται, επειδή η ευαισθησία του
στην ηδονή των λόγων δείχνει πνευματική δεκτικότητα.
Το
Κείμενο
“ὅ
τ᾽ ἀπατήσας δικαιότερος τοῦ μὴ ἀπατήσαντος, καὶ ὁ ἀπατηθεὶς σοφώτερος τοῦ μὴ
ἀπατηθέντος.”
Σημασία
Το
απόσπασμα αυτό αναδεικνύει τη δύναμη του Λόγου να διαπλάθει την ψυχή και να
δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, την αισθητική απόλαυση, η οποία θεωρείται
ανώτερη από την απλή ορθολογική παρατήρηση.
Αυτή
η προσέγγιση του Γοργία συσχετίζεται με το έργο του «Ελένης Εγκώμιον».[ΝΟΤΕ03]
Ο Nicolai γράφει
σχετικώς:[ΝΟΤΕ05]
Όταν
δημοσιεύθηκαν οι πρώτες αναφορές σχετικά με την ανακάλυψη των κατοπτρικών
νευρώνων από τον Giacomo Rizzolatti,10 μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση ο
μηχανισμός της εξαπατήσεως των κατοπτρικών νευρώνων, με τον οποίο το άτομο που
παρατηρεί μια ενέργεια, είτε πραγματική είτε αναπαραγόμενη στη σκηνή,
ενεργοποιεί τους ίδιους κατοπτρικούς νευρώνες με αυτόν που την εκτελεί. Οι
κατοπτρικοί νευρώνες παράγουν γνώση μέσω ενός φυσιολογικού μηχανισμού εξαπατήσεως.
Αυτή είναι μια δυναμική που μπορεί να βρεθεί σε διάφορους τομείς της ανθρώπινης
φυσιολογίας. Ακόμη και τα εμβόλια, τα οποία έχουν συζητηθεί ευρέως τα τελευταία
χρόνια, εξαπατούν το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα. Παραθέτω από τον ιστότοπο
του Νοσοκομείου Bambino Gesù στη Ρώμη:11
..
Σύμφωνα με την Επισκόπηση ΑΙ η συσχέτιση των
κατοπτρικών νευρώνων και του Γοργία είναι: [ΝΟΤΕ07]
Η σύνδεση μεταξύ των κατοπτρικών
νευρώνων και του αρχαίου Έλληνα σοφιστή Γοργία έγκειται στη διασταύρωση της
νευροεπιστήμης και της ψυχολογίας της πειθούς, συγκεκριμένα στο πώς τα
ανθρώπινα όντα κατανοούν, προσομοιώνουν και επηρεάζονται από τις πράξεις και τα
συναισθήματα των άλλων. Οι κατοπτρικοί νευρώνες παρέχουν μια πιθανή βιολογική
βάση για τις φαινομενολογικές επιδράσεις της ψυχαγωγίας που περιέγραψε ο
Γοργίας.
Κατοπτρικοί Νευρώνες: Ο Βιολογικός
Μηχανισμός
Ορισμός: Οι κατοπτρικοί νευρώνες
είναι εξειδικευμένα νευρικά κύτταρα που ενεργοποιούνται τόσο όταν ένα άτομο
εκτελεί μια συγκεκριμένη κινητική πράξη που κατευθύνεται από έναν στόχο όσο και
όταν παρατηρεί την ίδια ενέργεια που εκτελείται από ένα άλλο.
Τοποθεσία & Λειτουργία:
Ανακαλύφθηκαν στον προκινητικό και βρεγματικό φλοιό των πιθήκων και πιστεύεται
ότι υπάρχουν σε παρόμοιες περιοχές του ανθρώπινου εγκεφάλου (κάτω μετωπιαία
έλικα, κάτω βρεγματικό λοβίδιο), είναι κρίσιμοι για την κατανόηση της δράσεως,
την αναγνώριση προθέσεως και την συναισθηματική ενσυναίσθηση.
«Εσωτερική» Κατανόηση: Επιτρέπουν
την «κατανόηση από μέσα» των προθέσεων και των συναισθημάτων των άλλων.
Ενσυναίσθηση & Συναίσθημα: Το
σύστημα των κατοπτρικών νευρώνων συνδέεται με την «κινητική αναγνώριση» ή την
εσωτερική μίμηση των πράξεων των άλλων, σχηματίζοντας τη βάση της ενσυναισθήσεως.
Το σύστημα κατοπτρικών νευρώνων στον ανθρώπινο
εγκέφαλο. (1) SMA: Συμπληρωματική κινητική περιοχή, (2) PSSC: Πρωτοπαθής
σωματοαισθητήριος φλοιός, (3) IPC: Κάτω βρεγματικός φλοιός, (4) VPMA: Κοιλιακή
προθανάτια περιοχή, νευρώνες με κατοπτρικές ιδιότητες, BA: Περιοχή Broca, WA:
Περιοχή Wernicke, FG: Ατρακτοειδής έλικα, AG: Γωνιακή έλικα, PMC: Πρωτοπαθής
κινητικός φλοιός[ΝΟΤΕ08]
Αναλόγως
η άποψη του Γοργία για την δύναμη των λέξεων (Λόγου) περιγράφεται ως εξής:
[ΝΟΤΕ09]
Ο
Γοργίας και η Δύναμη των Λόγων (Λόγος)
Η
Δύναμη της Πειθούς: Ο Γοργίας υποστήριξε ότι ο λόγος είναι ένας ισχυρός
άρχοντας που μπορεί να σταματήσει τον φόβο, να διώξει τον πόνο, να ενσταλάξει
χαρά και να αυξήσει τον οίκτο.
Απάτη
και Συναίσθημα: Ο Γοργίας επικεντρώθηκε στην ‘απάτη’ του κοινού στην τραγωδία, όπου ένας ομιλητής
ή ηθοποιός μπορεί να κάνει το κοινό να νιώσει συναισθήματα που δεν βιώνει άμεσα
ο ίδιος.
Ο
«Καθρέφτης» της Ρητορικής: Η θεωρία του υποδηλώνει ότι η ισχυρή ρητορική δρα
στην ψυχή του ακροατή παρόμοια με τον τρόπο που η κίνηση ενός ατόμου
αντικατοπτρίζεται στον εγκέφαλο ενός άλλου.
Κατοπτρικοί
Νευρώνες και Γοργίας: Θεωρητικές Συνδέσεις
Προσομοίωση
Συναισθηματικών Καταστάσεων: Οι κατοπτρικοί νευρώνες στην μετωπιαία έλικα και
την πρόσθια νησίδα ενεργοποιούνται κατά τη διάρκεια ενσυναισθητικών
αντιδράσεων, επιτρέποντάς μας να νιώθουμε συνδεδεμένοι με άλλους παράγοντες.
Αυτό αντικατοπτρίζει άμεσα τον ισχυρισμό του Γοργία ότι οι λέξεις μπορούν να
προκαλέσουν φόβο ή θλίψη στον ακροατή.
Η
Πράξη της «Καθοδηγήσεως της Ψυχής» (ψυχαγωγίας): Όταν ένας ομιλητής ή ηθοποιός
χρησιμοποιεί έντονη γλώσσα ή χειρονομία, το σύστημα κατοπτρικών νευρώνων του
κοινού πιθανότατα προσομοιώνει αυτές τις ενέργειες, οδηγώντας στην ψυχαγωγία
(καθοδήγηση της ψυχής) που ο Γοργίας θεωρούσε ως τον πυρήνα της ρητορικής.
«Περπατώντας
με τα Παπούτσια του Άλλου»: Οι κατοπτρικοί νευρώνες παρέχουν τη νευρωνική βάση
για αυτό, επιτρέποντας στο κοινό να «βιώσει το μυαλό του άλλου». Ουσιαστικά,
ενώ ο Γοργίας περιέγραφε τις επιπτώσεις της συναισθηματικής χειραγωγήσεως μέσω
λέξεων και παραστάσεων, η σύγχρονη νευροεπιστήμη, μέσω των κατοπτρικών
νευρώνων, προσφέρει έναν πιθανό μηχανισμό για το πώς αυτές οι συναισθηματικές,
ενσυναισθητικές και «παραπλανητικές» μετατοπίσεις βιώνονται στον εγκέφαλο.
Μουσική και κατοπτρικοί νευρώνες: από την κίνηση στην «ηλεκτρονική» κίνηση. [ΝΟΤΕ11] -...
Ενδείξεις
για κατοπτρικά συστήματα στα συναισθήματα -[ΝΟΤΕ13]
Σύστημα
κατοπτρικών νευρώνων -[ΝΟΤΕ15]
Από
την άλλη η συσχέτιση της νευροεπιστήμης με τον Γοργία περιγράφεται από την
Επισκόπηση ΑΙ ως εξής:[ΝΟΤΕ17]
Επισκόπηση
AI
Η
διασταύρωση της νευροεπιστήμης και του Γοργία (του σοφιστή του 5ου αιώνα π.Χ.)
διερευνάται κυρίως μέσα από το πρίσμα της γνωστικής επιστήμης, της ψυχολογίας
και της ενσώματης νοήσεως, καθώς ο σοφοστής δεν έχει μελετήσει ο ίδιος τον
εγκέφαλο. Το έργο του Γοργία για τη ρητορική, την πειθώ και τη δύναμη της
γλώσσας θεωρείται ολοένα και περισσότερο ως μια πρώιμη εξερεύνηση του πώς ο
λόγος επηρεάζει το μυαλό και το σώμα, ευθυγραμμιζόμενο στενά με τις σύγχρονες
αντιλήψεις για την ψυχολογία και τις νευρωνικές αντιδράσεις.
Βασικές
Διασταυρώσεις: Γοργίας και Νευροεπιστήμη/Γνώση
Η
Ρητορική ως Γνωστική Επιρροή:
Ο
Γοργίας, ιδιαίτερα στο Εγκώμιο της Ελένης, υποστήριξε ότι ο λόγος είναι
ένας ισχυρός άρχοντας που μπορεί να «σταματήσει τον φόβο, να ανακουφίσει τον
πόνο, να δημιουργήσει χαρά και να αυξήσει τον οίκτο». Αυτό ευθυγραμμίζεται με
τη σύγχρονη νευροεπιστήμη σχετικά με το πώς η πειστική γλώσσα και οι
συναισθηματικές αφηγήσεις μπορούν να διαμορφώσουν τους νευροδιαβιβαστές, να
αλλάξουν τις συναισθηματικές καταστάσεις και να επηρεάσουν την αντίληψη της
πραγματικότητας από τον εγκέφαλο.
Ενσωματωμένη
Γνώση (5Ε):
Η
σύγχρονη έρευνα για τη γνωστική αρχαιολογία και την ενσωματωμένη, ενσωματωμένη,
εκτεταμένη και ενεργοποιημένη (5Ε) νόηση συχνά αναφέρεται στην άποψη του
σοφιστή ότι η πειθώ είναι μια φυσική αλληλεπίδραση μεταξύ των λέξεων και του
σώματος. Ο Γοργίας θεωρούσε την ομιλία σαν ένα φάρμακο («φαρμακόν») που δρα στο
νου/σώμα, υπογραμμίζοντας μια πρώιμη κατανόηση της σύνδεσης νου-σώματος.
Η
Δύναμη των Λέξεων στον Εγκέφαλο:
Ο
Γοργίας πίστευε ότι η ψυχή (ή ο νους) μπορούσε να χειραγωγηθεί από τη γλώσσα
όπως ακριβώς τα σώματα μπορούν να αντιμετωπιστούν με φάρμακα. Αυτό συχνά
ερμηνεύεται ως πρόδρομος για τη μελέτη του πώς οι ψυχολογικές τεχνικές και η
ρητορική επηρεάζουν τη γνωστική επεξεργασία και τις συμπεριφορικές επιλογές.
Μοντελοποίηση
Επιχειρηματολογίας (Γοργίας-Β):
Στην
υπολογιστική γλωσσολογία και την Τεχνητή Νοημοσύνη, το Γοργίας-Β είναι ένα
εργαλείο λογισμικού που αναπτύχθηκε για επιχειρηματολογία βασισμένη σε
προτιμήσεις. Αν και δεν είναι βιολογική μελέτη, χρησιμοποιεί το όνομα του
σοφιστή για να μοντελοποιήσει τη σύνθετη λήψη αποφάσεων, η οποία είναι σχετική
με τη γνωστική υπολογιστική και την κατανόηση του τρόπου λειτουργίας των
μηχανισμών λήψης αποφάσεων υπό αντικρουόμενα σενάρια.
Ο
Φιλοσοφικός Μηδενισμός και ο Νους του Γοργία
Ο
Γοργίας είναι διάσημος για τον σκεπτικισμό του, ο οποίος συχνά συνοψίζεται ως:
«Τίποτα δεν υπάρχει· ακόμα κι αν υπάρχει κάτι, τίποτα δεν μπορεί να γίνει
γνωστό γι' αυτό· ακόμα κι αν κάτι μπορεί να γίνει γνωστό, δεν μπορεί να
κοινοποιηθεί». Αυτό έχει ερμηνευτεί όχι μόνο ως απλός σκεπτικισμός, αλλά και ως
μια πρώιμη έρευνα σχετικά με τους περιορισμούς της ανθρώπινης αντίληψης και
γνώσης - πώς η «σκέψη» και τα αντικείμενά της δεν είναι εγγενώς συνδεδεμένα,
ένα θέμα κεντρικό στη γνωστική επιστήμη.
ΓΟΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΟΥΔΙΣΜΟΣ (Gorgias +
Buddhism)
Σύμφωνα
με την Επισκόπηση AI είναι:[ΝΟΤΕ19]
Η
σύγκριση μεταξύ του Έλληνα Σοφιστή Γοργία (περίπου 485–376 π.Χ.) και του
Βουδισμού (ιδιαίτερα της φιλοσοφίας Mahayana του Nāgārjuna) επικεντρώνεται στον ριζοσπαστικό
σκεπτικισμό, την άρνηση του απόλυτου Είναι και την αποδόμηση της γλώσσας. Ενώ
ιστορικά διακριτές, πρόσφατες συγκριτικές μελέτες υποδεικνύουν θεματικούς
δεσμούς μεταξύ του Σοφιστικού μηδενισμού και του βουδιστικού κενού (śūnyatā).
1.
Μηδενισμός και Κενό (Γοργίας + Nāgārjuna)
Η
ισχυρότερη παραλληλία υπάρχει μεταξύ της χαμένης πραγματείας του Γοργία Περί
Μη Υπάρξεως (ή Περί Φύσεως) και του έργου του βουδιστή φιλοσόφου Nāgārjuna
(περίπου 150–250 μ.Χ.).
Τα
Τρία Επιχειρήματα του Γοργία:
Ο
Γοργίας υποστήριξε ότι: (1) Τίποτα δεν υπάρχει· (2) Ακόμα κι αν κάτι υπάρχει,
δεν μπορεί να γίνει γνωστό· (3) Ακόμα κι αν μπορεί να γίνει γνωστό, δεν μπορεί
να κοινοποιηθεί.
Το
Κενό του Nāgārjuna:
Η
φιλοσοφία του Nāgārjuna υποστηρίζει ότι όλα τα πράγματα είναι κενά (śūnya)
εγγενούς φύσης (svabhāva), που σημαίνει ότι δεν έχουν ανεξάρτητη ύπαρξη.
Παράλληλα:
Και
οι δύο φιλόσοφοι χρησιμοποιούν επιχειρήματα "τετραλήμματος"
(αναλύοντας όλες τις πιθανότητες γενέσεως - είναι, όπως: ένα πράγμα δεν μπορεί
να προέλθει από τον εαυτό του, από ένα άλλο, και από τα δύο ή από το τίποτα)
για να δείξουν ότι η λογική ανάλυση οδηγεί στην απόρριψη της απόλυτης
πραγματικότητας.
2.
Κριτική της Αιτιότητας και της Κινήσεως
Και
οι δύο στοχαστές επιτέθηκαν στις ιδέες της γενέσεως και της κινήσεως. Ο Γοργίας
υποστήριξε ότι αν κάτι δημιουργείται, πρέπει να προέρχεται από αυτό που είναι
(αδύνατο) ή από αυτό που δεν είναι (αδύνατο).
Ο Nāgārjuna
υποστήριξε ότι αν τα πράγματα είχαν εγγενή φύση, δεν μπορούσαν να αλλάξουν ή να
προκληθούν, καθώς η αιτιότητα υπονοεί εξάρτηση.
Και
οι δύο χρησιμοποιούν λογική αναγωγή για να υποδηλώσουν ότι ο καθημερινός κόσμος
είναι μια κατασκευή και όχι μια σταθερή πραγματικότητα.
3.
Η Δύναμη της Ρητορικής και της Μάγια (Ψευδαίσθηση)
Ο
Γοργίας θεωρούσε τη ρητορική ως «αποπλάνηση» ή ψυχολογική δύναμη (ψυχή) που
μπορεί να δημιουργήσει οποιαδήποτε πραγματικότητα για το κοινό. Παράλληλος
Σοφισμός/Βουδισμός: Αυτό μοιάζει με τη βουδιστική έννοια της Μάγια (ψευδαισθήσεως),
όπου ο κόσμος που αντιλαμβανόμαστε είναι αποτέλεσμα γνωστικών κατασκευών
(γλώσσα και νοητικές διεργασίες).
Ρητορική
ως Ιατρική:
Στο
Εγκώμιο της Ελένης, ο Γοργίας συγκρίνει τη δύναμη του λόγου στο μυαλό με
φάρμακα στο σώμα, ικανά να θεραπεύσουν, να γοητεύσουν ή να προκαλέσουν τρέλα.
Αυτό μιμείται τη βουδιστική άποψη για τα «επιδέξια μέσα» (ουπάγια) - τη χρήση
της γλώσσας για την εξάλειψη της αυταπάτης.
4.
Σκεπτικισμός και η Μέση Οδός
Ο
Γοργίας συχνά χαρακτηρίζεται ως σκεπτικιστής ή μηδενιστής, εστιάζοντας στον
περιορισμό της ανθρώπινης κατανόησης και γλώσσας.
Ο Nāgārjuna
διακρίνει τη φιλοσοφία του από τον απλό μηδενισμό αποκαλώντας την «Μέση Οδό»
(Madhyamaka) — όχι ότι τίποτα δεν υπάρχει, αλλά ότι τα πράγματα δεν υπάρχουν με
τον τρόπο που νομίζουμε ότι υπάρχουν (ανεξάρτητα).
Σύγκριση:
Ενώ
ο Γοργίας φαίνεται να σταματά στον ριζοσπαστικό σκεπτικισμό (τίποτα δεν μπορεί
να γίνει γνωστό), ο Nāgārjuna χρησιμοποιεί αυτόν τον σκεπτικισμό για να
οδηγήσει σε μια ανώτερη σοφία (μη εννοιολογική κατανόηση του κενού).
5.
Πιθανή Επιρροή
Ορισμένοι
μελετητές, όπως ο Christopher I. Beckwith,[NOTE21] υποστηρίζουν
ότι ο πρώιμος ελληνικός σκεπτικισμός, συμπεριλαμβανομένου αυτού του ομοίου του
Γοργία {483-275 π.Χ.}, Πύρρωνα {360-270 π.Χ.}, επηρεάστηκε άμεσα από τους
πρώιμους βουδιστές φιλοσόφους που συναντήθηκαν στην Κεντρική Ασία/Ινδία. Άλλοι,
όπως αυτοί που μελετούν τον κινεζικό Βουδισμό, βρίσκουν παρόμοια
μηδενιστικά/κενά επιχειρήματα που προκύπτουν σε διαφορετικούς πολιτισμούς που
αμφισβητούν τη σταθερότητα του κόσμου. Συνοψίζοντας, ενώ ο Γοργίας
χρησιμοποίησε αυτά τα επιχειρήματα για να τονίσει τους περιορισμούς της
φιλοσοφίας και τη δύναμη της ανθρώπινης πειθούς, ο Βουδισμός τα χρησιμοποιεί
για να αποσπάσει το μυαλό από τις ψευδαισθήσεις και να φτάσει στη φώτιση.
Σχατική με την σχέση Γοργία και τετραλήμματος είναι η ακόλουθη αναφορά:[NOTE23]
Επισκόπηση AI
Η
σχέση μεταξύ του Γοργία και του τετραλήμματος (tetralemma) είναι έμμεση,
αφορώντας κυρίως τη σύγκριση των μηδενιστικών του επιχειρημάτων με άλλες μορφές
διαλεκτικής, όπως εκείνες του Nāgārjuna (Ναγκαρζούνα) στη βουδιστική φιλοσοφία.
Βασικά σημεία σύνδεσης: Γοργίας ("Περί του μη όντος"): Ο Γοργίας
χρησιμοποιεί μια τριμερή επιχειρηματολογία (ή
τριλήμματα){https://iep.utm.edu/gorgias/}, όχι τετράλημμα, για να υποστηρίξει
ότι: (1) Τίποτα δεν υπάρχει, (2) Αν κάτι υπήρχε, δεν θα μπορούσαμε να το γνωρίζουμε,
(3) Αν μπορούσαμε να το γνωρίζουμε, δεν θα μπορούσαμε να το
επικοινωνήσουμε.
Τετράλημμα
(Catuṣkoṭi): Πρόκειται για μια ινδική λογική φόρμα που εξετάζει τέσσερις
πιθανότητες: (α) Είναι, (β) Δεν είναι, (γ) Είναι και δεν είναι, (δ) Ούτε είναι
ούτε δεν είναι. Χρησιμοποιείται συχνά από τον Nāgārjuna για να αποδομήσει τις
ουσιοκρατικές αντιλήψεις. Σύγκριση (Gorgias vs Nāgārjuna): Ερευνητές συγκρίνουν
τα μηδενιστικά επιχειρήματα του Γοργία (PTMO - Περί του μη όντος) με εκείνα του
Nāgārjuna, καθώς και οι δύο στοχεύουν στην ανασκευή των οντολογικών θέσεων της
εποχής τους, δείχνοντας ότι τα πράγματα είναι κενά (śūnya) ή στερούνται
εγγενούς φύσης (svabhāva).Σχέση με Σκεπτικισμό: Παρά τη διαφορά μεταξύ
τριλήμματος και τετραλήμματος, και οι δύο μορφές διαλόγου χρησιμοποιούνται για
να καταδείξουν τα όρια της ανθρώπινης λογικής και να οδηγήσουν σε μια στάση
σκεπτικισμού.Εν ολίγοις, ο Γοργίας είναι πιο γνωστός για τα τριλήμματά του,
αλλά η μέθοδός του συχνά μελετάται παράλληλα με το τετράλημμα της ανατολικής
φιλοσοφίας λόγω της κοινής τους μηδενιστικής ή αποδομητικής λογικής
Σύμφωνα
με μία εναλλακτική σύγκριση Γοργία και Βούδα είναι: [ΝΟΤΕ24b]
Επισκόπηση
AI Gorgias + Buddha
Η
σύγκριση μεταξύ του Γοργία (αρχαίος Έλληνας σοφιστής) και του Βούδα (ιδρυτής
του Βουδισμού) ή των βουδιστικών διδασκαλιών, αν και φαίνεται ασυνήθιστη,
μπορεί να προσεγγιστεί μέσα από φιλοσοφικές αναλογίες, ιδιαίτερα σε θέματα
μηδενισμού (nihilism), σχετικισμού και της φύσης της πραγματικότητας. Σημεία
Συγκλίσεως και Φιλοσοφικής Αναλύσεως:
Γοργίας
και Μηδενισμός: Ο Γοργίας ο Λεοντίνος (περ. 483-375 π.Χ.) είναι γνωστός για το
έργο του «Περί του μη όντος ή περί φύσεως», όπου υποστήριξε ότι: 1) Τίποτα δεν
υπάρχει, 2) Αν υπήρχε κάτι, δεν θα ήταν δυνατόν να γνωστοποιηθεί, 3) Αν ήταν
γνωστό, δεν θα ήταν δυνατόν να διατυπωθεί και να εξηγηθεί στους άλλους. Αυτός ο
ριζοσπαστικός σκεπτικισμός παρουσιάζει ενδιαφέροντες παραλληλισμούς με
ορισμένες μορφές βουδιστικής φιλοσοφίας που αμφισβητούν την ύπαρξη μιας
ανεξάρτητης, σταθερής πραγματικότητας.
Γοργίας
και Nāgārjuna (Βουδιστική Φιλοσοφία): Σύγχρονες μελέτες επιχειρούν να
συγκρίνουν τα μηδενιστικά επιχειρήματα του Γοργία με τις διδασκαλίες του
Ναγκαρjuna, ενός από τους σημαντικότερους βουδιστές φιλοσόφους που ανέπτυξε τη
θεωρία του "Μαδιαμάκα" (Madyamaka) ή της "κενότητας"
(Śūnyatā), η οποία υποστηρίζει ότι όλα τα φαινόμενα στερούνται εγγενούς
ύπαρξης.
Σχετικισμός:
Ο Γοργίας, ως σοφιστής, πίστευε ότι η γνώση είναι σχετική και εξαρτάται από τον
άνθρωπο και την οπτική γωνία. Αυτό μπορεί να συγκριθεί με τη βουδιστική έννοια
της "συμβατικής αλήθειας" (samvrti-satya), όπου η πραγματικότητα όπως
την αντιλαμβανόμαστε είναι σχετική και όχι απόλυτη. [ΝΟΤΕ24]
Σημαντικές
Διαφορές:
Στόχος:
Ο Γοργίας χρησιμοποίησε τη ρητορική και τη λογική για να δείξει τα όρια της
γνώσεως και της γλώσσας. Ο Βούδας δίδαξε την κενότητα (Śūnyatā) ως μέσο για την
υπέρβαση της προσκόλλησης και την επίτευξη της φώτισης (Nirvana).
Πλαισίωση:
Ο Γοργίας κινείται στο πλαίσιο της προσωκρατικής ελληνικής φιλοσοφίας, ενώ ο
Βούδας στο πλαίσιο της ινδικής μεταφυσικής.
Σύνοψη:
Η σύγκριση Γοργίας-Βούδα εστιάζει στην κριτική της αντικειμενικής
πραγματικότητας. Ενώ ο Γοργίας καταλήγει σε έναν ρητορικό μηδενισμό, ο
Βουδισμός χρησιμοποιεί την «κενότητα» ως πνευματικό μονοπάτι για την
απελευθέρωση από τον πόνο, καθιστώντας τη σύγκριση μια άσκηση φιλοσοφικής
γεφύρωσης μεταξύ Ανατολής και Δύσεως.
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%BF%CF%81%CE%B3%CE%AF%CE%B1%CF%82
Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΞΑΠΑΤΗΣΕΩΣ
Από την παρουσίαση του The Ancient Aesthetics of Deception του Grethlein: [ΝΟΤΕ25b]
Η
έννοια της μιμήσεως έχει κυριαρχήσει στον προβληματισμό σχετικά με τη φύση και
τον ρόλο της αναπαραστάσεως στην ελληνική βιβλιογραφία (λογοτεχνία). Ο Jonas Grethlein, στο φιλόδοξο νέο του βιβλίο,
προχωρά αυτόν τον προβληματισμό ένα βήμα παραπέρα. Υποστηρίζει ότι, πέρα από τη
μίμηση, υπήρχε ένα σημαντικό αλλά μη αναγνωρισμένο σκέλος στοχασμού που
επικεντρώθηκε αντ' αυτού στην λεπτή ιδέα της απάτης (συχνά μεταφράζεται στα
αγγλικά ως «απάτη»), η οποία ταλαντεύεται μεταξύ των εννοιών της «απάτης» και
της «αισθητικής ψευδαισθήσεως».
Πολλοί
συγγραφείς, από τον Γοργία και τον Πλάτωνα μέχρι τον Φίλωνα, τον Πλούταρχο και
τον Κλήμη τον Αλεξανδρέα, χρησιμοποίησαν αυτήν την βασική έννοια για να
συνδυάσουν την αισθητική με την ηθική. Εξερευνώντας δημιουργικά τις διάφορες
αναδιαμορφώσεις της απάτης και τοποθετώντας τες στα κοινωνικο-ιστορικά τους
συμφραζόμενα, το βιβλίο προσφέρει μια τολμηρή νέα ιστορία της αρχαίας
αισθητικής. Διερευνά επίσης τη σημερινή σημασία της αισθητικής της απάτης,
απελευθερώνοντας τις δυνατότητες της αρχαίας στοχασμού για τις τρέχουσες
συζητήσεις σχετικά με την ηθική διάσταση της αναπαραστάσεως. Θα προσελκύσει
τόσο τους μελετητές των κλασικών όσο και της λογοτεχνικής θεωρίας.
Σύμφωνα
με την Επισκόπηση ΑΙ (s.v. Η αισθητική της εξαπατήσεως
αναδιαμορφώνεται στα Αιθιοπικά του Ηλιοδώρου) είναι:[ΝΟΤΕ25]
Τα
Αιθιοπικά του Ηλιοδώρου αναδιαμορφώνουν την αισθητική της απάτης συνδυάζοντας
την μαγευτική ψευδαίσθηση (απάτη) με την αφηγηματική αλήθεια, χρησιμοποιώντας
την αισθητική απόλαυση για να καθοδηγήσουν τον αναγνώστη προς μια βαθύτερη
γνώση. Μετατοπίζεται από την καταδίκη της απάτης από τον Πλάτωνα σε ένα
εποικοδομητικό μοντέλο όπου η θεατρικότητα και η ψευδαίσθηση τελικά φωτίζουν
βαθύτερες αλήθειες, μετατρέποντας την απάτη σε μέσο γνώσεως και όχι σε απλή
απάτη.
Βασικές
Πτυχές της Απάτης στα Αιθιοπικά:
Θεατρική
Απάτη: Ο Ηλιόδωρος χρησιμοποιεί σύνθετες, πολυεπίπεδες πλοκές γεμάτες με
ψεύτικες ταυτότητες και δραματικές αποκαλύψεις για να διασκεδάσει και να
«μαγέψει» τον αναγνώστη, αντικατοπτρίζοντας την απάτη που συμβαίνει μέσα στην
ιστορία.
Καλλιτεχνική
Ψευδαίσθηση & Ηθική: Το μυθιστόρημα υποδηλώνει ότι ενώ η ιστορία απατά,
είναι μια «ευχάριστη» απάτη (παρόμοια με την καλλιτεχνική
έκφραση) που δεν ενέχει κανέναν ηθικό κίνδυνο, μετατρέποντας την απάτη σε μια
θετική αισθητική εμπειρία. Το Παράδοξο της Οράσεως: Το λευκό δέρμα της
Χαρίκλειας -που γεννήθηκε από Αιθίοπες γονείς- χρησιμεύει ως κεντρική,
κυριολεκτική «οπτική παγίδα» ή ψευδαίσθηση που συμβολίζει την ενασχόληση του
μυθιστορήματος με την αντίληψη έναντι της πραγματικότητας.
Αναδιαμορφωμένη
Αλληγορία: Αντί για μια απλή απάτη, τα Αιθιοπικά χρησιμοποιούν παραπλανητικά
αισθητικά κόλπα για να καθοδηγήσουν τους αναγνώστες προς μια θεϊκή ή βαθιά
ερμηνεία, σε άμεση αντίθεση με τον πλατωνικό σκεπτικισμό. Αυτή η αναδιαμόρφωση
υποδηλώνει ότι η αισθητική ψευδαίσθηση (απατή) δεν είναι απλώς μια εξαπάτηση
των αισθήσεων, αλλά ένα απαραίτητο όχημα για την επίτευξη υψηλότερης
κατανόησης, μετατρέποντας τον πιθανό «κίνδυνο» σε ένα «ασφαλές πλαίσιο σαν να».
Η Αισθητική της Απάτης Αναδιαμορφωμένη στον Ηλιόδωρο ...23 Αυγ 2021 — Περίληψη.
Τα Αιθιοπικά του Ηλιοδώρου, που συζητούνται στο Κεφάλαιο 10, περιμένουν ακόμη
την ανακάλυψή τους από μελετητές της αρχαίας αισθητικής.
Άλλωστε
ο Leoni σημειώνει:[ΝΟΤΕ27]
Τα Αιθιοπικά του Ηλιόδωρου, που
συζητούνται στο Κεφάλαιο 10, περιμένουν ακόμη την ανακάλυψή τους από μελετητές
της αρχαίας αισθητικής. Το τελευταίο από τα πέντε πλήρως διατηρημένα αρχαία
ελληνικά μυθιστορήματα στοχάζεται με διαπεραστικό τρόπο στην αισθητική της
απάτης. Μετά από μια προσεκτική ανάγνωση ενός αποσπάσματος από το τρίτο βιβλίο
που αντιπαραθέτει έντονα την απάτη και την αισθητική ψευδαίσθηση και ταυτόχρονα
υπογραμμίζει την ομοιότητά τους, θα εξερευνήσω την ανάμειξή τους στην αθηναϊκή
νουβέλα. Η αισθητική της απάτης αφορά επίσης τα ίδια τα Αιθιοπικά, τα οποία
έχουν σχεδιαστεί για να γοητεύσουν τον αναγνώστη και ταυτόχρονα να απειλήσουν
να τον εξαπατήσουν. Ένα πλατωνικό διακείμενο, το οποίο επικαλείται την καταδίκη
της ποίησης στην Πολιτεία, υπογραμμίζει αυτόν τον κίνδυνο. Ταυτόχρονα, ο
Ηλιόδωρος αναδιατυπώνει την αισθητική της απάτης διαφορετικά από τον Πλάτωνα
και προτείνει μια αλληγορική ανάγνωση του μυθιστορήματός του που οραματίζεται
την αισθητική ψευδαίσθηση τελικά ως μέσο για την υπέρβαση της απάτης.
Σχετικό
είναι το ακόλουθο απόσπασμα σχετικό με την (αρνητική) στάση του Πλάτωνος
απέναντι στην τέχνη που υιοθετεί την καλλιτεχνική ψευδαίσθηση:[ΝΟΤΕ29]
Ο
Πλάτων αποτελεί ένα απροσδόκητο παράδειγμα. Συνήθως θεωρείται, σύμφωνα με τα
λόγια του Νίτσε, «ο μεγαλύτερος εχθρός των τεχνών που έχει αναδυθεί μέχρι
στιγμής στην Ευρώπη»18, αλλά η ενασχόλησή του με την τέχνη είναι πολύ πιο
περίπλοκη από ό,τι την παρουσιάζει αυτή η αποστροφή.19 Στην Πολιτεία του
Πλάτωνα, ο Σωκράτης όχι μόνο πιέζει για την αποκλεισμό της τέχνης από την
ιδανική πολιτεία, αλλά μιλάει και γι' αυτήν με όρους μιας πρώην ερωμένης που
δεν έχει χάσει ακόμη τη γοητεία της (607b–608b).20[ΝΟΤΕ31] Η έκκληση
της Sontag για μια ερωτική ανάγνωση συνοψίζεται εδώ σε μια μεταφορά. 20[ΝΟΤΕ33]
Είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί ότι
η κριτική στάση του Πλάτωνα βασίζεται στην ευαισθησία του για την επιρροή της
τέχνης πάνω στους αποδέκτες της. Στην Πολιτεία, ο Σωκράτης συζητά την ικανότητα
της ποιήσεως να προκαλεί έντονα συναισθήματα μέσα μας (606a–b): «Και το
καλύτερο στοιχείο της φύσεώς μας, εφόσον δεν έχει εκπαιδευτεί σωστά από τη
λογική ή τη συνήθεια, χαλαρώνει την άμυνά του πάνω στο πένθιμο μέρος, γιατί
συλλογίζεται τα βάσανα των άλλων και δεν είναι ντροπή γι' αυτό να επαινεί και
να λυπάται κάποιον που, ισχυριζόμενος ότι είναι καλός άνθρωπος, εγκαταλείπει
τον εαυτό του στην υπερβολή μέσα στη θλίψη του». Ο Πλάτων εδώ..
ΔΗΜΟΔΟΚΟΣ,
ΟΔΥΣΣΕΥΣ ΚΑΙ Η ΔΙΠΛΗ ΑΥΘΕΝΤΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ
Επισκόπηση
AI[ΝΟΤΕ35]
Στο
βιβλίο 8 της Οδύσσειας, η αλληλεπίδραση μεταξύ του Οδυσσέα και του βάρδου
Δημόδοκου αναδεικνύει ένα σύνθετο «διπλό μέτρο» εξουσίας, όπου ο αφηγηματικός
έλεγχος του ήρωα εδραιώνεται μέσω της επικύρωσης της εμπνευσμένης φωνής του
τραγουδιστή. Επαινώντας τον Δημόδοκο, ο Οδυσσέας νομιμοποιεί τον βάρδο, ενώ
παράλληλα δημιουργεί τη δική του αφηγηματική εξουσία πριν αφηγηθεί τις
περιπέτειές του στα βιβλία 9-12, συνδυάζοντας την προσωπική μνήμη με τη θεϊκή
καλλιτεχνική ερμηνεία.
Βασικές
πτυχές της αλληλεπίδρασης:
Ελεγχόμενη
εξουσία: Ο Οδυσσέας, ενώ είναι χαρακτήρας στα τραγούδια του Δημόδοκου, ενεργεί
ως καταναλωτής και επιμελητής της αφήγησης. Επαινεί τον βάρδο, ελέγχοντας έτσι
την αντίληψη του δικού του μύθου.
Το
«Διπλό μέτρο»: Υπάρχει ένας σαφής διαχωρισμός στην Οδύσσεια μεταξύ του
τραγουδιού του επαγγελματία βάρδου (όπως ο Δημόδοκος) και του άμεσου,
συνομιλιακού λόγου άλλων χαρακτήρων. Το τραγούδι του βάρδου συχνά πλαισιώνεται
με υψηλή ζωντάνια (χρησιμοποιώντας ελεύθερο έμμεσο λόγο).
Επικύρωση
της Αλήθειας: Καθιερώνοντας τον Δημόδοκο ως κάποιον που διδάχθηκε από τη Μούσα,
ο Οδυσσέας ενισχύει την εγκυρότητα της δικής του ιστορίας, χρησιμοποιώντας τον
βάρδο για να εδραιώσει την εξουσία του τόσο στην αυλή των Φαιάκων όσο και στο
ομηρικό κοινό.
Μετάβαση
Παράστασης: Το τραγούδι του Δημόδοκου για τον Τρωικό Πόλεμο λειτουργεί ως
καταλύτης που κάνει τον Οδυσσέα να κλάψει, ωθώντας τον τελικά να αναλάβει τα
αφηγηματικά καθήκοντα και να αφηγηθεί τις δικές του περιπέτειες. Αυτή η
δυναμική καταδεικνύει ότι η Οδύσσεια αναδεικνύει τη φωνή του ποιητή (και κατ'
επέκταση, του ήρωα) ως ένα υπέρτατο, έγκυρο μέσο για την αλήθεια.
Άλλωστε ο Οδυσσέας είναι γνωστός
στα αρχαία έπη και την μυθολογική παράδοση ως ο κατ’ εξοχήν εξαπατητής και
πονηρός άνδρας: [ΝΟΤΕ37]
Η
απαγωγή της Ελένης της Τροίας πυροδότησε μια στρατιωτική συμμαχία εντός της
Ελλάδας εναντίον των Τρώων. Ο Οδυσσέας, βασιλιάς της Ιθάκης, προσποιήθηκε τρέλα
για να αποφύγει τη στρατολόγησή του. Ο Παλαμήδης, σε έναν ελιγμό που έθεσε σε
κίνδυνο τη ζωή του γιου του Οδυσσέα, Τηλέμαχου, κατάφερε να τον ξεσκεπάσει.
Τελικά, ο πονηρός Οδυσσέας θα έπαιρνε εκδίκηση. Εξετάζουμε κλασικά κείμενα από
Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείς σχετικά με αυτές τις μυθικές πράξεις και
θέτουμε τη διάγνωση της προσποίησης αφού αποκλείσουμε άλλες ερμηνείες.
..
Συνολικά,
οι περιγραφές της παροδικής «άνοιας» του Οδυσσέα πριν από τον Τρωικό Πόλεμο
παρέχουν ένα σαφές πορτρέτο προσποιήσεως: το υποκείμενο προσποιήθηκε νευροψυχιατρικά
συμπτώματα σε μια προσπάθεια να αποφύγει τη στρατολόγηση για μια στρατιωτική
εκστρατεία. Αυτή είναι, κατά την καλύτερη γνώση μας, όχι μόνον μια από τις
αρχαιότερες αλλά και μια εξαιρετικά λεπτομερής περιγραφή αυτής της συμπεριφοράς
στην κλασική λογοτεχνία. Κλείνοντας, προτείνουμε να χρησιμοποιήσουμε την
έκφραση «εκδίκηση στον Παλαμήδη» για να περιγράψουμε το σχετικά συνηθισμένο
φαινόμενο των αντιποίνων εναντίον του γιατρού –συχνά ενός νευρολόγου– που έχει
διαγνώσει προσποίηση.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[ΝΟΤΕ03]. Demonax | Hellenic Library Beta, s.v. Gorgias of Leontîni:
Fragments; Barney 2016. Βλ. επίσης: https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/index.html?author_id=130
[ΝΟΤΕ05]. Nicolai 2026,
p. 107. Το απόσπασμα
έχει ως εξής:
When the first reports were
published on the discovery of mirror neurons by Giacomo Rizzolatti,¹⁰I was
particularly struck by the mechanism of the deception of mirror neurons,
whereby the person observing an action, whether real or reproduced on stage, activates
the same mirror neurons as the one performing it. Mirror neurons generate
knowledge through a physiological mechanism of deception. This is a dynamic
that can be found in various fields of human physiology. Even vaccines, which
have been widely discussed in recent times, deceive the human immune system. I
quote from the website of the Bambino Gesù Hospital in Rome:¹¹
[ΝΟΤΕ07].
https://www.google.com/search?q=mirror+neurons+and+Gorgias&oq=mirror+neurons+and+Gorgias&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIHCAEQIRigAdIBCTEwMDUzajBqNKgCALACAQ&sourceid=chrome&ie=UTF-8
mirror neurons and Gorgias
Επισκόπηση AI
The connection between mirror neurons and the ancient
Greek sophist Gorgias lies in the intersection of neuroscience and the
psychology of persuasion, specifically how human beings understand, simulate,
and are affected by the actions and emotions of others. Mirror neurons provide
a potential biological basis for the phenomenological effects of psuchagogia
(soul-leading) that Gorgias described.
Mirror Neurons: The Biological Mechanism
Definition: Mirror neurons are specialized nerve cells
that fire both when an individual performs a specific goal-directed motor act
and when they observe the same action performed by another.
Location & Function: Discovered in the premotor
and parietal cortex of monkeys, and believed to exist in similar human brain
regions (inferior frontal gyrus, inferior parietal lobule), they are crucial
for action understanding, intention recognition, and emotional empathy.
"Inside" Understanding: They enable an
"understanding from the inside" of others' intentions and emotions.
Empathy & Emotion: The mirror neuron system is
linked to "motor identification" or inner imitation of others'
actions, forming the basis of empathy.
[ΝΟΤΕ08]. Sourya Acharya and Samarth Shukla 2012, fig. 1.
[ΝΟΤΕ09]. Επισκόπηση ΑΙ
Gorgias and the Power of Words (Logos)
The Power of Persuasion: Gorgias argued that speech
(logos) is a powerful lord that can stop fear, banish pain, instill joy, and
increase pity.
Deception and Emotion: Gorgias focused on the
"deception" (apate) of the audience in tragedy, where a speaker or
actor can make the audience feel emotions they do not directly experience
themselves.
The "Mirror" of Rhetoric: His theory
suggests that powerful rhetoric acts on the listener's soul similarly to how
one person's movement is mirrored in another's brain.
Mirror Neurons and Gorgias: Theoretical Connections
Simulation of Emotional
States: Mirror neurons in the frontal gyrus and anterior insula are activated
during empathetic responses, allowing us to feel connected to other agents.
This directly mirrors Gorgias's claim that words can induce fear or sorrow in
the listener.
The "Soul-Leading"
Act: When a speaker or actor uses intense language or gesture, the audience's
mirror neuron system likely simulates these actions, leading to the psuchagogia
(soul-leading) that Gorgias saw as the core of rhetoric.
"Walking in Another’s
Shoes": Mirror neurons provide the neural basis for this, allowing the
audience to "experience the mind of the other". In essence, while
Gorgias described the effects of emotional manipulation through words and
performances, modern neuroscience, via mirror neurons, offers a potential
mechanism for how those emotional, empathetic, and "deceptive" shifts
are experienced in the brain. Music and mirror neurons: from motion to
’e’motion - {https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2555420/}
PMCAbstract * It is a common experience to be
transported back through time when we hear one of our favorite songs: to the
summer vac...PubMed Central (PMC) (.gov)Evidence for mirror systems in emotions
- PMCThis mirroring seems to occur primarily at the level of motor goals. For
example, aplasic subjects born without hands and arms act...PubMed Central
(PMC) (.gov)
Mirror neuron system - PMCMIRROR NEURON SYSTEM -
DISCOVERY. The mirror neurons were discovered serendipitously by Giacomo
Rizzolatti and colleagues while wo...PubMed Central (PMC) (.gov)
[ΝΟΤΕ11]. Molnar-Szakacs and Katie Overy 2006. “Είναι
μια κοινή εμπειρία να μεταφέρουμε πίσω στο χρόνο όταν ακούμε ένα από τα
αγαπημένα μας τραγούδια: στις καλοκαιρινές διακοπές με τον καλύτερό μας φίλο·
στη σχολική ντίσκο· σε εκείνη την διαδρομή με το αυτοκίνητο· στον πρώτο μας
εφηβικό έρωτα..”
[ΝΟΤΕ13]. Bastiaansen, Thioux, Keysers 2009.
[ΝΟΤΕ15]. Rajmohan and Mohandas 2007.
[ΝΟΤΕ17]. neuroscience + Gorgias
Επισκόπηση AI
The intersection of
neuroscience and Gorgias (the 5th-century BCE sophist) is primarily explored
through the lens of cognitive science, psychology, and embodied cognition,
rather than Gorgias himself having studied the brain. Gorgias’ work on
rhetoric, persuasion, and the power of language is increasingly viewed as an
early exploration of how speech affects the mind and body, closely aligning
with modern understandings of psychology and neural responses.
Key
Intersections: Gorgias and Neuroscience/Cognition
Rhetoric as Cognitive Influence:
Gorgias, particularly in his
Encomium of Helen, argued that speech is a powerful lord that can "stop
fear, relieve pain, create joy, and increase pity". This aligns with
contemporary neuroscience regarding how persuasive language and emotional narratives
can modulate neurotransmitters, alter emotional states, and impact the brain’s
perception of reality.
Embodied Cognition (5E):
Modern research into cognitive
archaeology and embodied, embedded, extended, and enacted (5E) cognition often
references the sophist view that persuasion is a physical interaction between
words and the body. Gorgias considered speech to be like a drug ("pharmakon")
that acts on the mind/body, highlighting an early understanding of the
mind-body connection.
The Power of Words on the Brain:
Gorgias believed that the soul
(or mind) could be manipulated by language just as bodies can be treated with
drugs. This is often interpreted as a precursor to studying how psychological
techniques and rhetoric affect cognitive processing and behavioral choices.
Argumentation Modeling (Gorgias-B):
In computational linguistics
and AI, Gorgias-B is a software tool developed for preference-based
argumentation. While not a biological study, it uses the name of the sophist to
model complex decision-making, which is relevant to cognitive computing and understanding
how decision-making mechanisms function under conflicting scenarios.
Gorgias' Philosophical Nihilism and Mind
Gorgias is famous for his skepticism, often summarized
as: "Nothing exists; even if something exists, nothing can be known about
it; even if something can be known, it cannot be communicated". This has
been interpreted not just as mere skepticism, but as an early inquiry into the
limitations of human perception and cognition—how the "thought" and
its objects are not inherently connected, a subject central to cognitive
science.
[ΝΟΤΕ19].
The comparison between the
Greek Sophist Gorgias (c. 485–376 BC) and Buddhism (particularly the Mahayana
philosophy of Nāgārjuna) centers on radical skepticism, the negation of
absolute Being, and the deconstruction of language. While historically
distinct, recent comparative studies suggest thematic links between Sophistic
nihilism and Buddhist emptiness (śūnyatā).
1. Nihilism and Emptiness (Gorgias + Nāgārjuna)
The strongest parallel exists between Gorgias' lost
treatise On Non-Existence (or On Nature) and the work of the Buddhist
philosopher Nāgārjuna (c. 150–250 AD).
Gorgias' Three Arguments:
Gorgias argued that: (1) Nothing exists; (2) Even if
something exists, it cannot be known; (3) Even if it can be known, it cannot be
communicated.
Nāgārjuna's Emptiness:
Nāgārjuna's philosophy argues that all things are
empty (śūnya) of intrinsic nature (svabhāva), meaning they have no independent
existence.
Parallel:
Both philosophers use "tetralemma"
arguments (breaking down all possibilities of generation, such as: a thing
cannot come from itself, from another, from both, or from nothing) to show that
logical analysis leads to a rejection of absolute reality.
2. Critique of Causation and Motion
Both thinkers attacked the
ideas of generation (coming into being) and motion. Gorgias argued that if
something is generated, it must come from what is (impossible) or what is not
(impossible).
Nāgārjuna argued that if things had an intrinsic
nature, they could not change or be caused, as causation implies dependence.
Both use logical reduction to suggest that the
everyday world is a construct rather than a solid reality.
3. The Power of Rhetoric and Maya (Illusion)
Gorgias viewed rhetoric as a
"seduction" or psychological power (psyche) that can create any
reality for the audience.Sophism/Buddhism Parallel: This resembles the Buddhist
concept of Maya (illusion), where the world we perceive is a result of cognitive
constructs (language and mental processes).
Rhetoric as Medicine:
In The Encomium of Helen,
Gorgias compares the power of speech on the mind to drugs on the body, capable
of curing, charming, or causing madness. This mimics the Buddhist view of
"skillful means" (upaya)—using language to remove delusion.
4. Skepticism and the Middle Way
Gorgias is often labeled a skeptic or nihilist,
focusing on the limitation of human understanding and language.
Nāgārjuna distinguishes his philosophy from mere
nihilism by calling it the "Middle Way" (Madhyamaka)—not that nothing
exists, but that things do not exist in the way we think they do
(independently).
Comparison:
While Gorgias seems to stop at
radical skepticism (nothing can be known), Nāgārjuna
uses this skepticism to lead to a higher wisdom (non-conceptual understanding
of emptiness).5.
Potential Influence
Some scholars, such as
Christopher I. Beckwith, argue that early Greek skepticism, including that of
Gorgias' {483-275 BC} peer Pyrrho {360-270 BC}, was directly influenced by
early Buddhist philosophers encountered in Central Asia/India. Others, such as
those studying Chinese Buddhism, find similar nihilistic/empty arguments
arising in different cultures questioning the stability of the world.In
summary, while Gorgias used these arguments to highlight the limitations of
philosophy and the power of human persuasion, Buddhism uses them to detach the
mind from illusions and reach enlightenment.
[ΝΟΤΕ21]. Beckwith 2015; Κονιδάρης 2020, σελ. 191 κ.ε.;
Κονιδάρης
2020.
[ΝΟΤΕ23].
Γοργίας και τετράλημμα, Επισκόπηση AI.
[ΝΟΤΕ24b]. Επισκόπηση AI (s.v. Gorgias + Buddha),
<https://www.google.com/search?q=Gorgias+%2B+Buddha&oq=Gorgias+%2B+Buddha&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIJCAEQIRgKGKABMgkIAhAhGAoYoAHSAQg2ODc5ajBqNKgCALACAQ&sourceid=chrome&ie=UTF-8>
[ΝΟΤΕ24]. Karaca 2021.
[ΝΟΤΕ25b]. Grethlein 2021.
The concept of mimesis has dominated reflection on the
nature and role, in Greek literature, of representation. Jonas Grethlein, in
his ambitious new book, takes this reflection a step further. He argues that,
beyond mimesis, there was an important but unacknowledged strand of reflection
focused instead on the nuanced idea of apatē (often translated into English
as‘deceit’), oscillating between notions of ‘deception’ and ‘aesthetic
illusion’.
Many authors from Gorgias and Plato to Philo, Plutarch
and Clement of Alexandria used this key concept to entwine aesthetics with
ethics. In creatively exploring the various reconfigurations of apatē, and
placing these in their socio-historical contexts, the book offers a bold new
history of ancient aesthetics. It also explores the present significance of the
aesthetics of deception, unlocking the potential of ancient reflection for
current debates on the ethical dimension of representation. It will appeal to
scholars in classics and literary theory alike.
[ΝΟΤΕ25]. The
Aesthetics of Deception Reconfigured in Heliodorus’ Ethiopica
Επισκόπηση AI +4
Heliodorus’ Aethiopica reconfigures
the aesthetics of deception by blending mesmerizing illusion (apatē) with
narrative truth, using aesthetic pleasure to guide the reader toward deeper
insight. It shifts from Plato’s condemnation of deception to a constructive
model where theatricality and illusion ultimately illuminate deeper truths,
turning deception into a means of insight rather than mere fraud.
Key Facets of Deception in Aethiopica:
Theatrical Deception: Heliodorus
uses complex, multi-layered plots filled with false identities and dramatic
revelations to entertain and "spellbind" the reader, mirroring the
deception that occurs within the story.
Artistic Illusion & Ethics: The
novel suggests that while the story deceives, it is a "pleasurable"
deception (similar to artistic ekphrasis) that poses no ethical danger,
transforming apatē into a positive aesthetic experience.
The Paradox of Sight: Charicleia’s
white skin—born to Ethiopian parents—serves as a central, literal "visual
trap" or illusion that symbolizes the novel’s preoccupation with
perception versus reality.
Reconfigured Allegory: Rather than
a simple deceit, the Aethiopica uses deceptive aesthetic tricks to guide
readers toward a divine or profound interpretation, contrasting directly with
Platonic skepticism. This reconfiguration suggests that aesthetic illusion
(apatē) is not merely a deception of the senses, but a necessary vehicle for
reaching higher understanding, transforming potential "danger" into a
"safe frame of as-if". The Aesthetics of Deception Reconfigured in
Heliodorus ...23 Αυγ
2021 — Summary. Heliodorus' Ethiopica, discussed in Chapter 10, still awaits
its discovery by scholars of ancient aesthetics. The latest ...Cambridge
University Press & Assessment
[ΝΟΤΕ27]. Leoni 2022, p. 10:
Heliodorus’ Ethiopica,
discussed in Chapter 10, still awaits its discovery by scholars of ancient
aesthetics. The latest of the five fully preserved ancient Greek novels
piercingly reflects on the aesthetics of deception. After a close reading
of a passage from book three that sharply juxtaposes deceit and aesthetic
illusion and simultaneously intimates their similarity, I will explore
their blending together in the Athenian novella. The aesthetics of deception
also pertains to the Ethiopica themselves, which are designed to enthral
the reader and simultaneously threaten to dupe her. A Platonic intertext, which
evokes the condemnation of poetry in the Republic, highlights this danger. At
the same time, Heliodorus recasts the aesthetics of deception differently from
Plato and suggests an allegorical reading of his novel that envisages aesthetic
illusion ultimately as a means of overcoming deception.
[ΝΟΤΕ29].
Grethlein
2015, p.
311.
[ΝΟΤΕ31].
Σκουτερόπουλος 2002, σελ. 737-738. Το απόσπασμα Plat. Rep. 607b σε νεοελληνική απόδοση ακολουθεί:
Συνεπῶς
εἶναι πρὀδηλο ὅτι ἀπὸ τὴ φύση του ὁ μιμητικὸς ποιητὴς δὲν ἀπευθύνεται σ’ αὐτὸ
τὸ εὐγενικὸ ἦθος τῆς ψυχῆς, καὶ ἡ µαστοριά του δὲν εἶναι κατάλληλη νὰ ἀρέσει σ’
αὐτό, ἂν πρόκειται νά χει ἐπιτυχία στὸν πολὺ κόσμο, ἀλλὰ στὸ εὐέξαπτο καὶ
μεμψίμοιρο ἠἦθος,τὸ παρδαλό, αὐτὸ ποὺ εὔκολα κανεὶς μπορεῖ νὰ τὸ ἀπομιμηθεῖ.
Προφανῶς.
Νομιμοποιούµαστε,
ἔτσι, νὰ πάρουμε τὸν ποιητὴ καὶ νὰ τὸν βάλουμε δίπλα στὸ ζωγράφο σὰν κάτι ἀνάλογο
μὲ αὐτόν' γιατὶ τοῦ μοιάζει καὶ ὡς πρὸς τὸ ὅτι {ακολουθεί
η σελ. 738} φτιάχνει πράγματα τὰ ὁποῖα ἔχουν ἀσήμαντη ἀξία σὲ σύγκριση μὲ
τὴν ἀλήθεια, καὶ ὡς πρὸς τὸ ὅτι [υ] ἀπευθύνεται σὲ ἕνα ἄλλο τέτοιο, ἀσήμαντης
ἀξίας, µέρος τῆς ψυχῆς κι ὄχι στὸ εὐγενικότερο. Ἔτσι, δίκαια κι ἐμεῖς δὲν θὰ
τοῦ ἔπιτρέψουµε νὰ μπεῖ σὲ πόλη ποὺ μέλλει νὰ πυβερνηθεῖ σωστά, γιατὶ ἐρεθιξει
τοῦτο τὸ µέρος τῆς ψυχῆς καὶ τὸ θρέφει, καὶ δυναμώνοντάς το ἀφανίξει τὸ λογικό,
ἀχριβῶς ὅπως ὅταν σὲ μιὰ πόλη δίνει κάποιος δύναμη σὲ καθάρµατα καὶ τοὺς
παραδίνει τὴν πόλη, ἐνῶ ἀπὸ τὴν ἄλλη τοὺς καλύτερους τοὺς ἐξοντώνει.
Ακριβῶς
τὸ ἴδιο θὰ ποῦμε καὶ γιὰ τὸν μιμητικὸ ποιητή, ὅτι ἐγκαθιδρύει στὴν ψυχἠ τοῦ
καθενὸς ἕνα κακὸ πολίτευμα, κάνοντας τὸ χατίρι τοῦ ἀνόητου μέρους της, [ε]
αὐτοῦ τὸ ὁποῖο δὲν μπορεῖ οὔτετὰ μεγάλα νὰ ξεχωρίσει οὕτετὰ μιχρὰ ἀλλὰ τὰ ἴδια
πράγματα τὰ νομίζει ἄλλοτε μεγάλα κι ἄλλοτε μικρά, καὶ ὅτι κατασκευάζει εἴδωλα
εἰδώλων µένοντας πάρα πολὺ μακριὰ ἀπὸ τὴν ἀλήθεια.
Βεβαίως.
[ΝΟΤΕ33]. Sontag 1961.
[ΝΟΤΕ35]. In Odyssey Book 8, the interaction between
Odysseus and the bard Demodocus highlights a complex "double
standard" of authority, where the hero's narrative control is established
by validating the singer's inspired voice. By praising Demodocus, Odysseus
legitimizes the bard while setting up his own narrative authority before
recounting his adventures in Books 9–12, merging personal memory with divine
artistic performance.
Key Aspects of the Interaction:
Controlled Authority: Odysseus, while a character in
Demodocus’s songs, acts as both consumer and curator of the narrative. He
praises the bard, thereby controlling the perception of his own myth.
The "Double Standard": A distinct separation
exists in the Odyssey between the professional bard's singing (like Demodocus)
and the direct, conversational speech of other characters. The bard's song is
often framed with high vividness (using free indirect
speech).
Validation of Truth: By sanctioning Demodocus as
someone taught by the Muse, Odysseus reinforces his own tale's validity, using
the bard to establish authority over both the Phaeacian court and the Homeric
audience.
Performance Transition: Demodocus singing of the
Trojan War acts as a catalyst that causes Odysseus to weep, eventually
prompting him to take over the narrative duties and narrate his own adventures.
This dynamic demonstrates that the Odyssey elevates the poet’s (and by
extension, the hero's) voice as a supreme, authoritative medium for truth.
[ΝΟΤΕ37].
Núñez et al. 2016 (Ψευδοάνοια, προσποίηση και
εκδίκηση στην Αρχαία Ελλάδα: Οδυσσέας και Παλαμήδης).
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Alpaslan Karaca. 2021. “An Essay
About Gorgias’ Argument,” Medium, < https://medium.com/@alpaslankaraca05/an-essay-about-gorgias-argument-84f54c7946ac>
(13 April 2026).
https://www.jstor.org/stable/24542763
https://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/20329/1/Aesthetic%20Experience_manuscript.pdf
https://scispace.com/pdf/aesthetic-experiences-ancient-and-modern-3r20arxooh.pdf
Grethlein, J. 2015.
"Aesthetic Experiences, Ancient and Modern," New Literary
History 46 (2), pp. 309-333.
https://static1.squarespace.com/static/54889e73e4b0a2c1f9891289/t/564b6702e4b022509140783b/1447782146111/Sontag-Against+Interpretation.pdf
Sontag, S. 1961. Against Interpretation and Other
Essays, New York: Picador.
https://archive.org/details/20210915_20210915_1449/page/739/mode/2up?q=607
Ν.
Μ. Σκουτερόπουλος. 2002. Πολιτεία Πλάτωνος, Πόλις.
Κονιδάρης, Δ. Ν. 2020. Ο κινεζικός πολιτισμός και οι ελλαδικές επιδράσεις, Αθήνα.
Κονιδάρης, Δ. Ν. 2025. “Η γέννηση και ανάπτυξη του Βουδισμού και οι
Έλληνες,” Αναζήτηση, < https://www.researchgate.net/publication/398722468_E_gennese_kai_anaptyxe_tou_Boudismou_kai_oi_Ellenes>
(14 Απρ. 2026)
DOI:
10.13140/RG.2.2.17996.48002
Beckwith, C. I. 2015. Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia, Princeton University Press.
https://www.demonax.info/doku.php?id=text:gorgias_fragments
Demonax | Hellenic
Library Beta, s.v. Gorgias of Leontîni: Fragments
https://academic.oup.com/book/25639/chapter-abstract/193050370?redirectedFrom=fulltext
https://books.google.gr/books?id=5u_mDAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=el#v=onepage&q&f=false
Barney, R. 2016. “Gorgias’s Encomium of Helen,” in Ten
Neglected Classics of Philosophy, ed. E. Schliesser, Oxford University
Press, pp. 1-25.
https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783111434841/html?srsltid=AfmBOoq7NJ_zh23rrKxgQyRRUTtYn6Powo3IkpHD3JBe0QENckL50BFJ
Bettini, Μ., M. Giordano, R.
Palmisciano, eds. 2026. Rethinking Orality III. From Homer to Neuroscience
(Book 9 in the Transcodification: Arts, Languages and Media series), De
Gruyter.
Nicolai, R. 2026. "The Clever Deception and
Mirror Neurons," in Rethinking Orality III. From Homer to Neuroscience,
ed. M. Bettini, M. Giordano, R. Palmisciano, De Gruyter, pp. 103-118.
Palmisciano, R. 2026.
"Demodocus, Odysseus, and the Double Standard of Authority in
Speech," in Rethinking Orality III. From Homer to Neuroscience (Book
9 in the Transcodification: Arts, Languages and Media series), ed. M. Bettini,
M. Giordano, R. Palmisciano, De Gruyter, pp. 185-204.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2555420/
Molnar-Szakacs, I., Katie
Overy. 2006. “Music and
mirror neurons: from motion to ’e’motion,” Soc Cogn Affect Neurosci.
2006 Dec;1(3), pp. 235–241.
doi: 10.1093/scan/nsl029
https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/psychology/article/download/23252/19565
Ταχματζίδης,
Δ., Ν. Μακρής. 2017. "Κατοπτρικοί νευρώνες και Γλώσσα," Ψυχολογία 22
(2), σελ. 15-31.
https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110751987-005/html?srsltid=AfmBOop_-5iQjn-xTYv014Gbs2vSQWWS1BwZ6r5dGwV8p6WhTv2_fKBh
Leoni, F. A. 2022."Some
Remarks on Orality and the Antinomy between Writing and Speaking in Western
Linguistic Thought," Rethinking Orality I, ed. A.
Ercolani and L. Lulli, De Gruyter Brill, pp. 49-68.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3510904/
Sourya Acharya, Samarth Shukla. 2012. "Mirror neurons: Enigma of the
metaphysical modular brain," J Nat Sci Biol Med. 3(2),
pp.118–124.
doi: 10.4103/0976-9668.101878
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2865077/
J A C J Bastiaansen, M. Thioux, C. Keysers. 2009. “Evidence
for mirror systems in emotions,” Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci.
2009 Aug 27;364(1528), pp. 2391–2404.
doi: 10.1098/rstb.2009.0058
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2900004/
V. Rajmohan, E. Mohandas. 2007. “Mirror neuron system,”
Indian J Psychiatry. 2007 Jan-Mar;49(1), pp. 66–69.
doi: 10.4103/0019-5545.31522
https://dokumen.pub/presocratic-philosophy-essays-in-honour-of-alexander-mourelatos-0754605027-9780754605027.html
https://ancphil.lsa.umich.edu/-/downloads/faculty/caston/gorgias-thought-objects.pdf
Caston, V. 2002. "Gorgias
on Thought and its Objects," in Presocratic Philosophy. Essays in
Honour of Alexander Mourelatos, ed. V. Caston and D. W. Graham, Ashgate,
pp. 205-232.
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09608788.2023.2195892
Ugo Zilioli. 2023. “Nihilist
arguments in Gorgias and Nāgārjuna,” British Journal for the History of
Philosophy 31 (6), pp. 1085-1104.
https://www.jstor.org/stable/40237031
Richard Leo Enos. 1997. Rev.
of Jacqueline De Romilly, Magic and Rhetoric in Ancient Greece, Philosophy
& Rhetoric 10 (3), pp. 199-202.
https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781009008501_A45552440/preview-9781009008501_A45552440.pdf
Grethlein, J. 2021. The Ancient Aesthetics of Deception. The
Ethics of Enchantment from Gorgias to Heliodorus, Cambridge
University Press.
https://nah.sen.es/vmfiles/abstract/NAHV4N2201647_50EN.pdf
A. Puy Núñez, A. Guitián Pena, J. M. Pías Peleteiro, M.
Macías Arribi, J. M. Aldrey Vázquez. 2016. “Pseudodementia, malingering and
revenge in Ancient Greece: Odysseus and Palamedes,” Neurosciences and History 4(2), pp.
47-50.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου