Jorge Luis Borges and Greater Greeceερανίσματα
Abstract
This study explores the
intricate dialogue between Jorge Luis Borges’ philosophical fiction and the
Platonic tradition, highlighting the deep connections between classical and
modern thought. By juxtaposing Plato’s intellectual dramas with Borges’ literary
creations, the paper examines the interplay of myth and logos, the pursuit of
knowledge, and the theory of archetypes. Drawing on Wittgenstein’s notion of an
“aspect change,” it argues that a Platonic perspective offers fresh insights
into Borges’ essays and stories, framing them not as closed philosophical
systems but as dynamic, incomplete quests for wisdom. The analysis further
extends to aesthetic concerns such as inspiration, literary representation,
narrative identity, and the acts of reading and writing, demonstrating how
Borges transforms philosophical perplexities into literary symbols, including
the labyrinth and the infinite map. Ultimately, the study reveals that Borges’
thought is profoundly rooted in classical doctrines and Platonic themes, offering
new interpretative pathways to his fiction and poetry and situating him within
the long tradition of Greek philosophical inquiry.
ΓΕΝΙΚΑ[2]
Ο
Χόρχε Λουίς Μπόρχες ενσωμάτωσε σε βάθος την αρχαία ελληνική φιλοσοφία στη
λογοτεχνία του, συνδυάζοντας τη μεταφυσική έρευνα με τη μυθοπλασία, συχνά
επαινώντας τους προσωκρατικούς, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Το έργο του
εξερευνά θέματα χρόνου, ταυτότητας και σύμπαντος μέσα από φιλοσοφικά πλαίσια
όπως τα παράδοξα του Ζήνωνα και η ροή του Ηράκλειτου, παρουσιάζοντας
«επαινώντας τους αρχαίους» ως κλειδί για την κατανόηση της σύγχρονης σκέψης.
Βασικές
πτυχές του Μπόρχες και της ελληνικής φιλοσοφίας
Οι
Προσωκρατικοί & ο Χρόνος: Ο Μπόρχες αναφέρεται συχνά στον Ηράκλειτο (το
ποτάμι του χρόνου) και τον Παρμενίδη (τον ακίνητο) για να διερευνήσει την
ένταση μεταξύ της ροής του χρόνου και της ανθρώπινης κατάστασης.
Πλατωνισμός
και Μορφές: Οι ιστορίες του συχνά αντανακλούν πλατωνικές ιδέες, όπως ο
«ζωντανός λαβύρινθος» της ανάγνωσης που αντιπροσωπεύει τον «σπόρο που φυτεύεται
στην ψυχή». Το έργο του περιγράφεται ως «μεταφυσική φαντασία» χρησιμοποιώντας
το παράδοξο του «τρίτου ανθρώπου» του Πλάτωνα.
Αριστοτελική
Σκέψη: Ο Μπόρχες χρησιμοποιεί την έννοια της λογικής του Αριστοτέλη, αλλά την
αμφισβητεί μέσω μυθοπλαστικών «παράδοξων ενοτήτων».
Νεοπλατωνισμός:
Το έργο του ασχολείται με τον Πλωτίνο σχετικά με την «κινητή εικόνα» του κόσμου
και τη σχέση της ψυχής με το Ένα.
Ινστιτούτο
Φιλοσοφίας και Τεχνολογίας
"Εγκώμιο
των Αρχαίων"
Το
"Εγκώμιο των Αρχαίων: Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες και η Ελληνική Φιλοσοφία"
είναι ένας σημαντικός ερευνητικός τομέας, με τα επερχόμενα βιβλία του να
τονίζουν πώς οι αρχαίες φιλοσοφίες αποτελούν ένα βασικό, δημιουργικό συστατικό
των κειμένων του και όχι απλώς ακαδημαϊκή αναφορά.
Μύθος
και Λόγος: Οι ιστορίες του συνδυάζουν λογικές δομές με ονειρικές ή μυθικές
αφηγήσεις, εξερευνώντας τα όρια μεταξύ ορθολογισμού και φαντασίας.
Ο
Μπόρχες αντιμετώπιζε την ελληνική φιλοσοφία ως μια ζωντανή, ποιητική και
φανταστική δύναμη, συχνά συνδυάζοντάς την με προσωπικές αναμνήσεις, οπτικές
εντυπώσεις ή μυστικιστικά στοιχεία, καθιστώντας την ουσιαστικό μέρος του
«λογοτεχνικού σύμπαντός» του.
Οι
μελετητές που ασχολούνται με τα γραπτά του Χόρχε Λουίς Μπόρχες ενδιαφέρονται
εδώ και καιρό για τον τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας αντλεί ιδέες, εικόνες και
επιχειρήματα από τη φιλοσοφική παράδοση. Ωστόσο, δύο αντίθετες απόψεις φαίνεται
να αναδύονται από πολλά από τα έργα τους. Σε γενικές γραμμές, η μία από αυτές
τις απόψεις θεωρεί ότι ο Μπόρχες χρησιμοποιεί φιλοσοφικό υλικό για
λογοτεχνικούς και αισθητικούς σκοπούς, ενώ η άλλη υποστηρίζει ότι ο ίδιος ο
Μπόρχες είναι ένας αυθεντικός φιλόσοφος που χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία ως όχημα
για την εισαγωγή φιλοσοφικών ερωτημάτων και τη συζήτηση φιλοσοφικών
προβλημάτων. Πέρα από αυτό το ερμηνευτικό δίλημμα, ωστόσο, είναι η βεβαιότητα
ότι ο Μπόρχες είναι ένας φανατικός αναγνώστης της φιλοσοφικής παράδοσης και ότι
εισάγει στα κείμενά του φιλοσοφικά θέματα που παίζουν συστατικό ρόλο στις
ευφάνταστες και διορατικές δημιουργίες του.
Στα
έργα του Μπόρχες, κατονομάζονται πολλοί αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι και ακόμη και
οι διδασκαλίες τους συχνά εξηγούνται, γεγονός που αποδεικνύει τόσο την τεράστια
γνώση και κατανόηση που είχε αποκτήσει γι' αυτούς όσο και την κυριαρχία του στη
λογοτεχνική μορφή στην οποία συνέδεε τις αναφορές και τις αφηγήσεις του. Θαλής,
Ηράκλειτος, Πυθαγόρας, Εμπεδοκλής, Παρμενίδης και Ζήνων, Δημόκριτος, Σωκράτης
και Πρωταγόρας, Πλάτωνας, Αριστοτέλης και Πλωτίνος: αυτοί είναι πολλοί από τους
αρχαίους φιλοσόφους που ο Μπόρχες αναφέρει ρητά στα έργα του. Η παρούσα
πρόταση, επομένως, στοχεύει στη συλλογή εργασιών που εξετάζουν τον ρόλο που
διαδραματίζουν οι αρχαίοι φιλόσοφοι και η σκέψη τους στα γραπτά του Μπόρχες.
Λαμβάνοντας ως προγενέστερο την προηγούμενη ακαδημαϊκή εργασία που ασχολείται με
τη φιλοσοφική πτυχή του έργου του Μπόρχες, προτείνουμε να εστιάσουμε το παρόν
βιβλίο στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία ως βασικό συστατικό των κειμένων του.
Καλωσορίζουμε εργασίες που προσεγγίζουν αυτό το ευρύ θέμα από την οπτική γωνία
της Ιστορίας της Φιλοσοφίας και των Λογοτεχνικών Σπουδών και ενθαρρύνουμε όλες
τις συνεισφορές που ρίχνουν φως στον τρόπο παρουσίας της αρχαίας φιλοσοφίας στο
έργο του Χόρχε Λουίς Μπόρχες.
ΜΥΘΟΣ & ΛΟΓΟΣ: ΠΛΑΤΩΝ, ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ & BORGES [Myth and Logos - Plato, the
Presocratics and Borges]
Η
φιλοσοφική μυθοπλασία του Borges και τα πνευματικά δράματα του Πλάτωνα είναι
ίσως οι πιο περίπλοκες καταγραφές στην δυτική ιστορία των προσπαθειών για
έντεχνη διασύνδεση μύθου και λόγου, επιχειρηματολογίας και αφηγήσεως, σκέψεως
και φαντασίας. Η αντιπαράθεσή τους, που παρουσιάζεται στην ακόλουθη έρευνα,
στοχεύει στην επίδειξη των πολύπλοκων συνδέσεων μεταξύ της κλασικής και της
σύγχρονης λογοτεχνίας και σκέψεως.
Η
μελέτη δείχνει πώς η πλατωνική άποψη ρίχνει νέο φως στο δοκιμιακό και
φανταστικό έργο του Borges, παρέχοντας αυτό που ο Wittgenstein αποκαλεί μια
αλλαγή πτυχής στην εξέταση του λογοτεχνικού και θεωρητικού έργου του Borges ως
συνολικού σώματος κειμένων. Το πρώτο μέρος της μελέτης πραγματεύεται τρία
θεωρητικά θέματα: την αλληλεπίδραση μύθου και λόγου, την αναζήτηση της γνώσεως
και την θεωρία των αρχετύπων.
Το
δεύτερο μέρος είναι πιο αισθητικά προσανατολισμένο, λαμβάνοντας υπόψη την
καλλιτεχνική έμπνευση, την λογοτεχνική αναπαράσταση, την αφηγηματική ταυτότητα,
τη φύση του γραπτού λόγου, την πράξη της αναγνώσεως και την πράξη της γραφής.
Συνολικά, η μελέτη προσπαθεί να φανερώσει τον βαθμό στον οποίο η σκέψη του
Borges είναι βαθιά ριζωμένη στα κλασικά δόγματα και στα πλατωνικά θέματα και,
με βάση αυτό, να προσφέρει νέες ερμηνείες σε ιστορίες και ποιήματα του
Borges.
THE ANCIENT QUARREL: MYTHOS
VERSUS LOGOS
I suppose there is no
essential difference between philosophy and poetry, since both stand for the
same kind of puzzlement. Except that in the case of philosophy the answer is
given in a logical way, and in the case of poetry you use metaphors.
(Borges at Eighty 17)
When Borges was asked whether
there is any part of Plato's work he was particularly interested in, he
replied: "With Plato, you feel that he would reason in an abstract way and
would also use myth. He would do those two things at the same time."1
Indeed, there is no doubt that Plato was the most ingenious mythological-
philosopher in Western thought, a thinker who managed to artfully interweave
logos and mythos in his dialogues.2 Socrates justifies the use of myth in
philosophical discourse while discussing the nature of falsehood in the second
Book of the Republic: since we do not know what actually happened in the past,
he says, mythos can be most useful in constructing an account by likening the
false to the true as much as possible (382c). Likewise, Borges remarkably
integrates philosophy, theology, and fantastic literature in his writing. This
tendency crowned him with the title "literary philosopher" and urged
some critics to define his stories as "metaphysical similes."3 It
seems, thus, that Borges and Plato share a firm common denominator by being
writers who work in the twilight zone in which mythos and logos interact and
mingle. On the other hand, it is in Plato's work that mythos has become the
'other' of logos, the irrational and uncritical speech that shares no common
grounds with the contemplative quest of the 'lover of wisdom.' This separation
between mythos and logos is the basis of the sharp Platonic distinction between
philosophy and poetry. As for Borges, despite his frequent use of philosophical
systems in his writing, he consistently tends to underestimate the
philosophical value of his work.4 Therefore, we observe a fundamental tension
in both cases: both Borges and Plato are inclined to combine mythos and logos
in their praxis, while insisting that these notions be essentially separated in
their contemplation. The aim of the following chapter is to clarify the
function, the tension, and the entangled interconnections between mythos and
logos in their works. Etymologically, the Greek word logos is derived from the
verb legein (to collect, to gather), and it was used in the Archaic and
Classical periods to indicate `speech,' account,’ ‘definition,' and also 'a
thing' and, generally, 'reason'.5 The Presocratic philosopher Heraclitus goes
further and considers logos as the supreme principle of the universe; this
tension between the subjective and the objective meanings of logos is clearly
expressed in his Fragment B50: "Listening not to me, but to the logos, it
is wise to agree that all things are one." Here, he distinguishes between
his own logos and the general logos that communicates through his words. Logos
is thus presented in Presocratic thought as a general principle, reflected in
human words and thoughts.6 This notion is the forerunner of the Platonic view
in which logos is grasped as a true account of the nature of a thing
(Theaetetus 208c) and of his depiction of the philosopher as the one 'who
follows the footsteps of logos' (Crito 46a). Mythos, on the other hand,
etymologically means a specific kind of "speech." In the Iliad it is
"a speech-act indicating authority, performed at length, usually [] in
public, with a focus on full attention to every detail."7 Generally, in
the Pre-socratic period this notion was used to denote a special category of
speech that implies power and efficacy: an authoritative speech-act.8 It was
only with the rise of the abstract discourse of philosophy (and, what goes hand
in hand, the articulation of textual writing which supplements the oral
utterance) that mythos became a negative notion.9 More specifically, the
undermining process of the mythos began with Herodotus and Pindar and
culminated in Plato's dialogues. Gradually, mythos became the obscure
irrational "other" that opposes the rational bright logos, the
unreflective and inaccurate narrative that opposes the clear-cut analytical
account of philosophy. At the same time, philosophers who retained a highly
critical view of the mythos continued to use it in their own theoretical
writing, preserving it as a shadow of its former self (Morgan 16-26). This
rejection-attraction ambivalence of early philosophy toward rnythos has drawn
the attention of classical scholars. What is the justification, they ask, of
incorporating the mythos into abstract writing while disparaging it as
irrational and harmful? Morgan claims that, first of all, myth and philosophy
are "dynamic, not static categories" so that the boundary between
myth and philosophy must continually be redrawn. According to her view, the
mythological world of the poets is the larger cultural context inside which
early philosophy operated. Thus, myths appeared to be an important medium for
early philosophers "to think through problems of literary, social, and
linguistic convention" (Morgan 5). In other words, myths are taken to be
the womb of the philosophic embryo. Apart from this contextual interpretation,
Morgan supplies two concrete justifications for the extensive use of myths in
philosophical writing. The first can be called the honeyed cup approach {Kathryn
Morgan 2000, p. 3}. In this approach, myths "add color to the dry,
technical, and forbidding content of philosophical discourse." They soften
the severe traits of philosophy, but, at the same time, they are essentially
separable from the content of philosophical discourse (Morgan 4). This view
presumes that philosophical discourse is essentially purely analytical, whereas
mythical expression serves as a mere ornamentation, lacking any kind of noetic
quality. This seems to be [.] a too self-conscious and manipulative approach
for the rather naïve Presocratic thinker, although it may be compatible indeed
with the highly ingenious writ. ing of Plato. The second justification is more
flexible and it endows tnythos with some intellectual value. Its upholders
assume that mythical rhetoric manages to express, somehow, what scientific
language cannot, and that it takes over Where philosophy proper leaves off
(ibid.). According to this view, the use of mythos is internally related to the
limitedness of theoretical utterance: mythos can serve, for instance, to
communicate the ineffable traits of transcendental realms and the qualities of
metaphysical knowledge. There is no doubt that the most intricate expression of
this rejection - attraction ambivalence is manifested in Plato's dialogues....
Η ΑΡΧΑΙΑ ΔΙΑΜΑΧΗ: ΜΥΘΟΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ
ΛΟΓΟΥ
Υποθέτω
ότι δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά μεταξύ της φιλοσοφίας και της ποιήσεως, αφού
και οι δύο αντιπροσωπεύουν το ίδιο είδος απορίας. Μόνο που στην περίπτωση της
φιλοσοφίας η απάντηση δίδεται με λογικό τρόπο, και στην περίπτωση της ποιήσεως
χρησιμοποιούνται μεταφορές.
(Borges
at Eighty 17)
Όταν
ο Borges ρωτήθηκε αν υπάρχει κάποιο μέρος του έργου του Πλάτωνα που τον
ενδιέφερε ιδιαίτερα, απάντησε: «Με τον Πλάτωνα, νιώθεις ότι θα συλλογιζόταν με
αφηρημένο τρόπο και θα χρησιμοποιούσε επίσης τον μύθο. Θα έκανε αυτά τα δύο
πράγματα ταυτόχρονα».2 Ο Σωκράτης δικαιολογεί τη χρήση του μύθου στον
φιλοσοφικό λόγο ενώ συζητά τη φύση του ψεύδους στο δεύτερο Βιβλίο της
Πολιτείας: αφού δεν γνωρίζουμε τι πραγματικά συνέβη στο παρελθόν, λέει, ο μύθος
μπορεί να είναι πιο χρήσιμος στην κατασκευή ενός απολογισμού παρομοιάζοντας το
ψευδές με το αληθινό όσο το δυνατόν περισσότερο (382c). Ομοίως, ο Borges
συνδυάζει αξιοσημείωτα την φιλοσοφία, την θεολογία και την φανταστική
λογοτεχνία στη γραφή του. Αυτή η τάση του απέδωσε τον τίτλο «φιλόσοφος της
λογοτεχνίας» και παρότρυνε ορισμένους κριτικούς να ορίσουν τις ιστορίες του ως
«μεταφυσικές παρομοιώσεις».3 Φαίνεται, λοιπόν, ότι ο Borges και ο Πλάτων
μοιράζονται έναν σταθερό κοινό παρονομαστή ως συγγραφείς που εργάζονται στη
ζώνη του λυκόφωτος στην οποία αλληλεπιδρούν και αναμειγνύονται ο μύθος και ο
λόγος. Από την άλλη πλευρά, στο έργο του Πλάτωνα είναι που ο μύθος έχει γίνει ο
«άλλος» του λόγου, ο παράλογος και άκριτος λόγος που δεν μοιράζεται κανένα
κοινό έδαφος με τη στοχαστική αναζήτηση του «εραστή της σοφίας». Αυτός ο
διαχωρισμός μεταξύ του μύθου και του λόγου είναι η βάση της οξείας πλατωνικής
διακρίσεως μεταξύ φιλοσοφίας και ποιήσεως. Όσο για τον Borges, παρά τη συχνή
χρήση των φιλοσοφικών συστημάτων στην γραφή του, τείνει σταθερά να υποτιμά τη
φιλοσοφική αξία του έργου του. Στόχος του κεφαλαίου που ακολουθεί είναι να
αποσαφηνίσει την λειτουργία, την ένταση και τις πολύπλευρες διασυνδέσεις μεταξύ
μύθου και λόγου στα έργα τους. Ετυμολογικά, η ελληνική λέξη λόγος προέρχεται
από το ρήμα λέγειν (συλλέγω, συγκεντρώνω) και χρησιμοποιήθηκε στην αρχαϊκή και
την κλασική περίοδο για να δηλώσει «λόγο», απολογισμό, ορισμό, καθώς και
«πράγμα» και, γενικά, «λόγος». Ο Προσωκρατικός φιλόσοφος Ηράκλειτος προχωρά
παραπέρα και θεωρεί τον λόγο ως την υπέρτατη αρχή του σύμπαντος. Αυτή η ένταση
μεταξύ της υποκειμενικής και της αντικειμενικής σημασίας του λογου εκφράζεται
ξεκάθαρα στο απόσπασμά του Β50: «Ακούγοντας όχι εμένα, αλλά τον λόγο, είναι
σοφό να συμφωνήσουμε ότι όλα τα πράγματα είναι ένα».
Εδώ
διακρίνει τον δικό του λόγο και τον λόγο εν γένει που 'επικοινωνεί μέσα από τα
λόγια του. Ο Λόγος παρουσιάζεται έτσι στην Προσωκρατική σκέψη ως μια γενική
αρχή, που αντανακλάται σε ανθρώπινες λέξεις και σκέψεις.6 Αυτή η έννοια είναι ο
πρόδρομος της πλατωνικής απόψεως κατά την οποία ο λόγος γίνεται αντιληπτός ως
αληθινή περιγραφή της φύσεως ενός πράγματος (Theaetetus 208c) και της
απεικόνισής του του φιλοσόφου ως εκείνου που ακολουθεί τον λόγο. Μύθος, από την
άλλη, ετυμολογικά σημαίνει ένα συγκεκριμένο είδος «λόγου». Στην Ιλιάδα είναι
«μια αυθεντία που δείχνει την ομιλία-πράξη, που εκτελείται εκτενώς, συνήθως
[..] δημόσια, με έμφαση στην πλήρη προσοχή σε κάθε λεπτομέρεια».7 Γενικά, στην
Προσωκρατική περίοδο αυτή η έννοια χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει μια ειδική
κατηγορία λόγου που υποδηλώνει δύναμη και αποτελεσματικότητα: έναν έγκυρο
λόγο-πράξη.
Πιο
συγκεκριμένα, η διαδικασία υπονόμευσης του μύθου ξεκίνησε με τον Ηρόδοτο και
τον Πίνδαρο και κορυφώθηκε στους διαλόγους του Πλάτωνα. Σταδιακά, ο μύθος έγινε
ο σκοτεινός παράλογος «άλλος» που αντιτίθεται στον ορθολογικό λαμπερό λόγο, η
μη αναστοχαστική και ανακριβής αφήγηση που αντιτίθεται στη σαφή αναλυτική
περιγραφή της φιλοσοφίας. Ταυτόχρονα, οι φιλόσοφοι που διατήρησαν μια
εξαιρετικά κριτική άποψη για τον μύθο συνέχισαν να τον χρησιμοποιούν στη δική
τους θεωρητική γραφή, διατηρώντας τον ως σκιά του προηγούμενου εαυτού του
(Morgan 16-26). Αυτή η αμφιθυμία απόρριψης-έλξης της πρώιμης φιλοσοφίας προς
τον ρνύθο έχει τραβήξει την προσοχή των κλασικών μελετητών. Ποια είναι η
δικαιολογία, ρωτούν, η ενσωμάτωση του μύθου στην αφηρημένη γραφή ενώ τον
περιφρονούν ως παράλογο και επιβλαβές; Ο Morgan ισχυρίζεται ότι, πρώτα απ 'όλα,
ο μύθος και η φιλοσοφία είναι «δυναμικές, όχι στατικές κατηγορίες», έτσι ώστε
το όριο μεταξύ μύθου και φιλοσοφίας πρέπει συνεχώς να επανασχεδιάζεται. Σύμφωνα
με την άποψή της, ο μυθολογικός κόσμος των ποιητών είναι το ευρύτερο
πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούσε η πρώιμη φιλοσοφία. ..
This paper examines the
prevalent critical outlook concerning Borges' attitude towards philosophy,
demonstrating that he is generally regarded as a dogmatic sceptic or nihilist.
A close analysis of his writings reveals that this interpretative paradigm is
imprecise, however. In its place, I aim at offering a new perspective regarding
the place philosophy holds in Borges' writing and thought, illustrating how he
conceives philosophy not as an enclosed theoretical system but rather as a
dynamic, incessant and thus incomplete quest for genuine knowledge. Reflecting
the classical tension of philo-sophia as the constant craving for wisdom,
Borges thus seems to be closer to Socrates than the dogmatic sceptical
tradition of the Sophists. This Socratic stance is dominant throughout his
fictional and poetic writing. Hereby, he creates a series of literary symbols,
such as the labyrinth and the absolute map, that represent and prompt the
philosophical search – returning the reader to the primary experience of profound
thaumazein (wonderment).
..
CHAPTER 1
Labyrinthal Paradigms: Western
Philosophy in Borges’ Oeuvre
The impossibility of
penetrating the divine scheme of the universe does not, however, dissuade us
from planning human schemes, even though we know they must be provisional.
(Borges 2003a, 229)
“I am neither a thinker nor a
moralist, but simply a man of letters who turns his own perplexities and that
respected system of perplexities we call philosophy into the forms of
literature” (Borges 1969, xv). Appearing in the foreword to one of the numerous
studies of his work, this comment by Borges has often been quoted by subsequent
scholars. Pointing to the close and complex relationship between literary
writing and systematic philosophic thought, it first adduces one of the
prominent features of his vast oeuvre – the philosophical theories that inform
all the layers of his works. This is then followed by what appears to be a
skeptical – perhaps disparaging – view of his own modest philosophical
inquisitions in particular, and the very human attempt to constitute a
comprehensive philosophical system in general.
This approach is heightened in
his Norton lectures at Harvard (1968), wherein he observed,
The great English writer and
dreamer Thomas De Quincey wrote … that to discover a new problem was quite as
important as discovering the solution to an old one. But I cannot even offer
you that; I can offer you only time-honored perplexities. And yet, why need I
worry about this? What is a history of philosophy but a history of the
perplexities of the Hindus, of the Chinese, of the Greeks, of the Schoolmen, of
Bishop Berkeley, of Hume, of Schopenhauer, and so on? I merely wish to share
those perplexities with you. (2002) ← 7 | 8 →
BORGES
& ΑΜΦΙΣΗΜΙΑ
…
Από
την πλευρά της η Σιστάκου σημειώνει:[5]
Η
ασάφεια, δηλαδή η έννοια της «διπλής ή αβέβαιης σημασίας», αποτελεί ζωτικό
μέρος της Αλεξανδρινής αισθητικής.
ανακαλύπτει
δε στοιχεία αμφισημίας και πολυσημίας στον Καλλίμαχο:[D23]
..
Πριν ολοκληρώσω, θα αναφερθώ εν συντομία σε ένα βασικό πρόσωπο της
(μετα)μοντέρνας αμφισημίας, τον Αργεντινό συγγραφέα Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Στα
πεζογραφήματα του, που κινούνται μεταξύ φιλοσοφίας και λογοτεχνίας, ο Μπόρχες
διερευνά την ασάφεια, την αυτοαναφορικότητα, το παράδοξο και μια σειρά από
επιστημολογικά και οντολογικά ζητήματα. Διασχίζοντας τα όρια μεταξύ
πραγματικότητας και κειμενικότητας, οι ιδιόρρυθμες μυθοπλασίες του προωθούν την
αβεβαιότητα και την πολλαπλότητα του νοήματος. Αλλά τι κάνει την μποργεσιανή
ασάφεια κρίσιμη για την κατανόηση του Καλλίμαχου και του αμφιλεγόμενου έργου
του 'τα Αἴτια'; Όπως υποστηρίχθηκε παραπάνω, τα 'Αἴτια' δεν διερευνούν έναν
συγκεκριμένο τρόπο ασάφειας, αλλά, αμφισβητώντας το γνωστικό υποκείμενο και την
φύση της πραγματικότητας, καθίστανται ένα δυναμικό σύστημα πολλαπλών
αμφισημιών. Για να αντικατοπτρίσει την πολλαπλότητα του κόσμου και τις
κειμενικές του εκδηλώσεις, ο Μπόρχες εισήγαγε τις εικόνες της βιβλιοθήκης (The Library of Babel, 1941), του καθρέφτη (πρβλ. το
ποίημα Mirrors),
της μάσκας (π.χ. The Mirror and the Mask, 1975) και του λαβυρίνθου (π.χ. The Garden of Forking Paths, 1941). Αν και καμία από αυτές τις
μεταφορές δεν αναφέρεται ρητά στο έργο του 'Αἴτια', και οι τέσσερις παρέχουν το
κλειδί για την ερμηνεία του. Η βιβλιοθήκη είναι πανταχού παρούσα στα έγγραφα,
τα αρχεία και τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται ως πηγές για τις αιτιολογικές
ανακατασκευές (βλ. την πολυαναφερόμενη αρχή του Καλλιμάχου 'ἀμάρτυρον οὐδὲν
ἀείδω',[D24]
ο καθρέφτης είναι σύμβολο των παραμορφωμένων αντανακλάσεων του συγγραφέα και
της ιστορικής πραγματικότητας στο κείμενο, ενώ η μάσκα υποδηλώνει τους
πολλαπλούς αφηγητές και την προσωπικότητα του συγγραφέα στα 'Αἴτια'. Τέλος, ο
λαβύρινθος παραπέμπει στην λαβυρινθώδη διάταξη του ελληνικού κόσμου όπως
αναδύεται μέσα από τη διάταξη των αιτιολογιών και των διαφορετικών μονοπατιών
που διαθέτει ο αφηγητής για την αφήγηση τους. Η πολλαπλότητα των κόσμων και η
αδυναμία υπάρξεώς τους έξω από το κείμενο διαποτίζει τα γραπτά του Μπόρχες και
η ίδια υπόθεση βασίζεται στον φανταστικό ελληνικό κόσμο του οποίου οι
πραγματικότητες είναι συνυφασμένες με το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον στα 'Αἴτια'.
Ο Μπόρχες αμφισβητεί την ίδια την ουσία του να είσαι στο Borges and I (1960), ένα διήγημα που θολώνει τα
όρια μεταξύ του συγγραφέα, του εαυτού και του έργου του. Το έργο Borges and I ενσωματώνει την διφορούμενη θέση
του συγγραφέα μεταξύ της βιογραφικής του υπάρξεως και του λογοτεχνικού εαυτού
του. Η τελική φράση «Δεν ξέρω ποιος από εμάς έχει γράψει αυτή τη σελίδα» θα
μπορούσε να είχε απευθυνθεί από τον 'Καλλίμαχο' στην φανταστική του
προσωπικότητα στα 'Αἴτια'. Το λεγόμενο
μποργεσιανό
αίνιγμα, δηλαδή το ερώτημα «αν ο συγγραφέας γράφει την ιστορία ή αυτή τον
γράφει», είναι η κεντρική ασάφεια και στα 'Αἴτια'. Οι πολυάριθμοι αφηγητές,
ορισμένοι από τους οποίους είναι άψυχα αντικείμενα που αφηγούνται την δική τους
Αιτία, και τα κείμενα που ξαναγράφουν τον εαυτό τους, όπως τα χρονικά του
Ξενομήδη - Xenomedes ή
το έπος των Αργοναυτών, αμφισβητούν την ικανότητα του ποιητή «Καλλίμαχου» να
δημιουργεί ή και να ελέγχει. την αφήγησή του. Και όταν ο Μπόρχες ισχυρίζεται
ότι «η γραφή δεν είναι τίποτα άλλο από ένα κατευθυνόμενο όνειρο», ποιο έργο
προσφέρει έναν πιο κατάλληλο παραλληλισμό από τα 'Αἴτια', ένα ποίημα που
υποτίθεται ότι γράφτηκε όταν αυτός ο μυθιστορηματικός «Καλλίμαχος» συνομίλησε
με τις Μούσες κατά τη διάρκεια ενός ονείρου;
..
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[2]. Επισκόπηση AI, s.v. Jorge Luis Borges and Greek Philosophy. In
Praise of the Ancients; Stamatellos 2023.
[5]. Sistakou 2021; Κονιδάρης 2025.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Κονιδάρης, Δ. Ν. 2025. “Η γέννηση και ανάπτυξη του
Βουδισμού και οι Έλληνες,” ANAZHTHΣH, < https://www.researchgate.net/publication/398722468_E_gennese_kai_anaptyxe_tou_Boudismou_kai_oi_Ellenes>
(19 Μαρτ. 2026).
DOI: 10.13140/RG.2.2.17996.48002
Sistakou,
E. 2021. "Borges in Alexandria? Modes of Ambiguity in Hellenistic
Poetry," in Strategies of Ambiguity in Ancient Literature (Trends
in Classics - Supplementary Volumes 114), ed. M. Vöhler, T. Fuhrer and S.
Frangoulidis, Berlin / Boston, pp. 101-122.
Conal Byrne, K. B. 1999.
"Inventing the New World: Finding the Mythology of Jorge Luis
Borges," Hispanófila 126, pp. 67-83.
p. 75
"Death and the
Compass" provides a devastating instance of choice-chance laying a
foundation for the Borgesian labyrinth. The maze is one of whim overseen by
rigor, of reality dominated by intelligence:
I swore by the god who sees
from two faces, and by all the gods of fever and of mirrors, to weave a
labyrinth around the man who had imprisoned my brother. I have woven it, and it
holds: the materials are a dead writer on heresies, a compass, an eighteenth
century sect, a Greek word, a dagger, the rhombs of a paint shop." (Borges, P.A. 11; emphasis added).
https://www.academia.edu/953715/Borges_and_Plato_a_Game_with_Shifting_Mirrors?fbclid=IwY2xjawIQDaJleHRuA2FlbQIxMAABHV3XqzPEJ1GaKhYrjxgToicZPhbLfJVc9uQ7VeaZFgAILIie6LO0NJM5Mw_aem_98FQ6BWba3RDGODMSvlTJw
Mualem, S. 2012. Borges
and Plato: A Game with Shifting Mirrors, Vervuert-Iberoamericana.
https://www.academia.edu/108918678/Myth_and_Logos_Plato_the_Presocratics_and_Borges?fbclid=IwY2xjawIQDo1leHRuA2FlbQIxMAABHVds_A3LHfhKTTHGKM_MIrWLeFYzB7R84idhcxrpVN-OKchKfS_A9vEiFQ_aem_Cmk3At6c27UYJbYEZpPuNg
Mualem, S. 2012. "Myth
and Logos - Plato, the Presocratics and Borges," in Borges and
Plato: A Game with Shifting Mirrors, S. Mualem, Vervuert-Iberoamericana,
pp. 19-49.
https://networks.h-net.org/node/73374/announcements/12871420/cfp-jorge-luis-borges-and-greek-philosophy-praise-ancients?fbclid=IwY2xjawIQDtpleHRuA2FlbQIxMAABHbBro_uDLif78fSx20TTjvtPzuNENsFB-pK1fBWUPIPLNdojkSdOtBPalg_aem_0B9CHcgdD6YYS3SmQgYwPw
Stamatellos, G. 2023.
"Call for Papers Jorge Luis Borges and Greek Philosophy. In Praise of the
Ancients".
Scholars dedicated to the
writings of Jorge Luis Borges have long been interested in the way the author
draws ideas, images, and arguments from the philosophical tradition. But two
opposing views seem to surface from many of their works. In broad terms, one of
these views considers that Borges uses philosophical materials for literary and
aesthetic purposes, while the other one holds that Borges is himself an
authentic philosopher who employs literature as a vehicle for introducing
philosophical questions and discussing philosophical problems. Beyond this
hermeneutical quandary, however, is the certainty that Borges is an avid reader
of the philosophical tradition and that he introduces in his texts
philosophical themes which play a constitutive role in his imaginative and
insightful creations.
In the works of Borges, many
ancient Greek philosophers are named and even their doctrines are often
explained, evincing both the vast knowledge and understanding that he had
attained about them and his mastery of the literary form into which he interweaved
his references and accounts. Thales, Heraclitus, Pythagoras, Empedocles,
Parmenides and Zeno, Democritus, Socrates and Protagoras, Plato, Aristotle, and
Plotinus: these are many of the ancient philosophers that Borges explicitly
recalls in his works. The present proposal, hence, aims to gather papers that
examine the role ancient philosophers and their thought play in Borges’
writings. Taking as an antecedent the previous scholarship that deal with the
philosophical aspect of Borges’ work, we propose to focus the present book on
ancient Greek philosophy as a key component of his texts. We welcome papers
that approach this broad topic from the perspectives of the History of
Philosophy and from Literary Studies and encourage all contributions that shed
light on the mode of the presence of ancient philosophy in the work of Jorge
Luis Borges.
https://www.cambridge.org/core/journals/classical-review/article/abs/jorge-luis-borges-and-the-classics-l-jansen-borges-classics-global-encounters-with-the-graecoroman-past-pp-xxii-174-ills-cambridge-cambridge-university-press-2018-cased-75-isbn-9781108418409/DAD076293329176EEC0198DD00D0B46E?fbclid=IwY2xjawIQD3NleHRuA2FlbQIxMAABHWsT_IiYlKAekjnLzFoz_yIDr0-M9nGBQLKIjkac8NKlniL2e21gd4ky9A_aem_DCgZSsKRpyVUqrDpRL-auw
González Echevarría, R. 2019.
Rev. of L. Jansen, Borges’ Classics. Global Encounters with the
Graeco-Roman Past, in The Classical Review 69.2, pp. 655-657.
https://www.academia.edu/37208051/Labyrinthal_Paradigms_Western_Philosophy_in_Borges_Oeuvre
https://www.amazon.com/Mazes-Amazements-Western-Philosophy-Hispanic/dp/1787071979?asin=1787071979&revisionId=&format=4&depth=1
https://www.academia.edu/keypass/ZHFwbXB0VHgvcURKWnhSV1JjZzltUm5DV0srTnpoQW9IeTFQY1RRUDdPOD0tLUR0endOYWNlVjFmODR0UHIwMFpVN1E9PQ==--44d0c4e7550720c0f4cc25efb78c4507f1a48ace/t/oLi9-SopwEhH-158LW/resource/work/37208051/Labyrinthal_Paradigms_Western_Philosophy_in_Borges_Oeuvre?auto=download&email_work_card=download-paper
Shlomy Mualem. 2017.
"Labyrinthal Paradigms: Western Philosophy in Borges’ Oeuvre,"
in Mazes and amazements: Borges and Western Philosophy, Oxford:
Peter Lang, pp. 7-27.
https://www.academia.edu/7809412/Reading_and_Re_Reading_Jorge_Luis_Borges_Literary_Criticism_on_Edgar_Allan_Poe
Emron Esplin. 2010.
"Reading and Re-Reading: Jorge Luis Borges’ Literary Criticism on Edgar
Allan Poe," Comparative American Studies 8.4 (2010):
247-266.
----------------------------------------------------------------
https://edithhall.co.uk/wp-content/uploads/2023/03/return-of-ulysses.pdf
Hall, E. 2008. The Return of
Ulysses: a cultural history of Homer’s Odyssey, London / New York.
p. 4: Several recent writers have
identified themselves with Homer, above all Jorge Luis Borges, who as his own
sight began to fail, in his semiautobiographical El Hacedor (1960),
spoke of divining the ‘murmur of glory and hexameters … of black vessels
searching the sea for a beloved isle’.7 {7. Borges (1964 [1960]), 23}
https://www.cambridge.org/core/books/abs/borges-classics/idea-of-homer/E8C7943A8C02363EBFD8C4298A6D71E6
Laura Jansen. 2018. “Chapter 3 -
The Idea of Homer,” in Borges' Classics, Global Encounters with the
Graeco-Roman Past
Published online by Cambridge
University Press: 30 April 2018.
https://gwern.net/doc/borges/1977-borges-blindness.pdf
Borges, J. L. 1977. Pp. 473-483.
de Medeiros, J.. 2025. “Borges on
Creativity and Blindness ‘Whoever is a poet is one always’," < https://julianphilosophy.substack.com/p/borges-on-creativity-and-blindness>
(18 March 2026)
https://dokumen.pub/jorge-luis-borges-thought-and-knowledge-in-the-xxth-century-9783964563651.html
de Toro, A. and F. de Toro, eds.
1999. Jorge Luis Borges: Thought and Knowledge in the XXth century, Iberoamericana
Editorial Vervuert.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου